Slika narodne religije i duhovnosti

Bogata i raznovrsna građa Rečnika SANU obuhvata i veliki broj reči koje pripadaju crkvenoj sferi. U pitanju je leksika koja primarno pripada funkcionalno-stilskom sakralnom kompleksu, ali se na osnovu svojih sekundarnih značenja upotrebljava i u svetovnom jeziku, čineći tako i značajan deo opšteg leksičkog fonda i njegovog tvorbenog i semantičkog potencijala. Njen detaljan opis u Rečniku sa primerima upotrebe veoma je važan ne samo za srpsku lingvistiku i kulturu nego i za srpsku pravoslavnu duhovnost odnosno za pravoslavno predanje i nasleđe vidljivo i u opštem leksikonu savremenog srpskog jezika.

U nastojanju da se prikupljena građa za Rečnik SANU izbalansira i po funkcionalno-stilskim kriterijumima, u građi se našao i veliki broj crkvene leksike, pa se do šezdesetih godina 20. veka, u zaokruženom korpusu, od ukupno 4.369 izvora našao i srazmeran broj izvora iz oblasti religije, 24 dela, tako da su religijski izvori u odnosu na izvore drugih funkcionalnih stilova i oblasti, izuzimajući beletristiku, zastupljeni u priličnom broju i uravnoteženo, naročito ako se uporede sa najbližim oblastima: antropološko-geografski izvori 24, filozofija 12, pedagogija 9 izvora. Međutim, hronološka zastupljenost tih izvora pokazuje veliku neuravnoteženost, jer  većina izvora pripada vremenu druge polovine 19. veka do četrdesetih godina 20. veka, vremenu u kome je crkva aktivno sudelovala u duhovnom i društvenom životu srpske pravoslavne zajednice. Tako, od 24 izvora, koji u naslovu imaju reči pravoslavlje i crkva, 19 pripada navedenom razdoblju, od kojih četiri izvora nose naslove velikog pravoslavnog duhovnika i mislioca, vladike Nikolaja Velimirovića. Najstariji su izvori: Zakonъ o crkvenimъ vlastima pravoslavne vïpe, Beograd 1862. i prevod Đ. Daničića, Pisma o službi božjoj u pravoslavnoj crkvi...,  III izd., Beograd 1867. Pet izvora iz vremena socijalizma čine uglavnom prevodilačku literaturu, čime se, takođe, pokazuje odsustvo autentičnih dela naše pravoslavne i duhovne literature. Osim navedenih izvora, crkvenu leksiku u korpusu Rečnika potvrđuju domaći ili prevedeni izvori iz drugih oblasti: beletristički, filosofski, etnološko-etnografski, rečnici, enciklopedije, udžbenici i zbirke reči iz narodnih govora. U izradi najnovijih tomova Rečnika konsultuje se Enciklopedija pravoslavlja iz 2002. godine.

Pošto se izrada Rečnika od prvog toma (1959) do devedesetih godina 20. veka odvijala u periodu socijalizma, u kome je, kao što je poznato, crkva bila potpuno potisnuta iz društvenog, kulturnog, duhovnog pa i privatnog života, načini obrade crkvene leksike, kao i neki drugi slojevi leksike, nose manje ili više obeležja tadašnje aktuelne ideologije, što se odrazilo i na normativni status ove leksike u korpusu Rečnika SANU. Tako je u Uputstvima za izradu Rečnika istaknuto da definicija treba da bude data iz sadašnje perspektive i na visini savremenih znanja i shvatanja (istakla S. R.), pa npr. reč „blaženstvo“ treba protumačiti kao „osećanje najvećeg zadovoljstva“ a ne kao „osećanje kao u raju“ ili sl. „bez obzira na to što se reč najverovatnije odista nekada ticala predstave o stanju u raju“. Međutim, u obradi ove reči, kao i mnogih drugih crkvenih reči, leksikografi se nisu držali navedene preporuke, nego su, rukovođeni potvrdama njene upotrebe, pored navedenog opšteg značenja, npr. blaženstvo 1, zasvedočili i tri njena religiozna i crkvena značenja, kao i takva značenja kod drugih leksema ovog derivacionog gnezda markirana kao religiozna: blažen 3, blaženik, blaženica i Blaženica ’Blaga Marija’, ili kao crkvena: blaženstva (mn.) ’stihovi koji se pevaju na pravoslavnoj liturgiji pred čitanje apostola’.

U Uputstvima u vezi sa crkvenom leksikom nalazimo da: „Skraćenica crkv. tiče se značenja i pokazuje da je predmet ili pojava iz crkvenog života; npr. blaženstvo“, u Rečniku blaženstvo 5 ’sastavni deo titule crkvenog poglavara’, dok su u Skraćenicama, priručniku za izradu Rečnika, dati sledeći kvalifikatori za reči iz religiozne sfere: rlg. (religija, religiozno); crkv. (crkvena reč); pravosl. (pravoslavni) i teol. (teologija, teološki). U Rečniku se mnogi crkveni i religijski sadržaji označavaju leksemama markiranim i drugim kvalifikatorima, npr. prazn. (praznoverje, sujeverje) ili etn. (etnologija, etnografija).

Crkvena leksika uz drugu leksiku srpske pravoslavne i svetovne duhovnosti u Rečniku SANU i njegovom korpusu, pored ostalog, odražava opštu sliku narodne religije i duhovnosti koja se razvijala ne samo pod uticajem crkve i pravoslavlja, nego i pod uticajem promenljivih društveno-istorijskih i kulturnih prilika. Ona samo u svom osnovnom, pojmovnom značenju čuva obeležja sakralnog funkcionalnog stila odnosno crkvenog jezika, od koga je u jezičkoj realnosti odvajaju vekovi. Kako se u literaturi ističe, crkveni jezik danas je jezik dogme koji „izlaže istinu Crkve“, „apofatičnost znanja“, a u hrišćanskom bogoslovlju to je „mnogo više jezik poezije i slika nego jezik konvencionalne logike i shematizovanih pojmova“ jer se njime „izražava dublji smisao“ bliži „životnom iskustvu“.

U vezi sa napred navedenim činjenicama, sa kulturološkog i sociolingvističkog aspekta bitno je pitanje normativnog statusa crkvene leksike u korpusu savremenog srpskog jezika u najnovijem periodu njegovog razvoja, pri čemu je važno uspostavljanje zajedničkih oblasti funkcionalno-stilskog sakralnog kompleksa i svetovnog jezika, kao i njihovih funkcionalnih stilova, žanrova i idioma, evidentnih u domenima morala, duhovnosti i nacionalnog identiteta pripadnika srpske društvene i crkvene zajednice.

Naučni savetnik i urednik Rečnika SANU