Leksika starih zanata

Niš – Popala je prašina preko mutavdžijskih razboja, sipa se crvotočina iz opančarskih kalupa, plete se paučina po potkivačnicama, zarasla su u korov ciglarska i ćeremidžijska guvna, adaptiraju se u butike i dragstore voskarske i sapundžijske radionice, nema krečana i tabana, ali – još se pamte. Bar tako, na početku svoje knjige „Leksika starih zanata“, smenu epoha opisuje penzionisani univerzitetski profesor, filolog Borislav Prvulović. Prikupio je profesor 221 naziv starih zanata u istočnoj i južnoj Srbiji, a dvadesetak je detaljnije opisao. Sve to pod pokroviteljstvom SANU, a povodom 220 godina organizovanog zanatstva u Nišu.

– Knjiga prati zanate u Srbiji, neke još od nemanjićkog perioda. Uz svaki zanat sam crtao, nisam fotografisao, ali je taj materijal, čekajući na objavljivanje, nažalost, izgubljen – kaže za „Politiku” profesor Prvulović.

Zanati su razvrstani prema osnovnom materijalu kojim se radilo – koža, vuna i kostret, metal, zemlja, drvo, kamen, vosak.

– Neki zanati su veoma stari, neki su savremeni, neki su seoski, neki varoški, mnogi zanati su preuzimani od drugih naroda, pa i od okupatorskih, i zbog toga ne čudi da među nazivima ima dosta turcizama koji govore na svoj način o širini zanatske delatnosti tokom viševekovnog života pod turskom vlašću – navodi autor.

Nazive alata, materijala i drugih pojmova Prvulović je beležio na osnovu kazivanja samih majstora na prostoru istočne i južne Srbije, od Negotina do Zaplanja i Pirota, a pojedini pojmovi su preuzeti iz literature.

– Zbog toga se u nazivima javlja veliko šarenilo, nekada je reč o sinonimima, nekada o fonetskim varijantama – objašnjava profesor.

Malo je srpskih izvora na osnovu kojih se može pratiti zanatstvo u jugoistočnoj Srbiji, većinom su to turski izvori. Prema niškom istoričaru Borislavu Andrejeviću („Stari zapisi o Nišu“), prvi domaći izvor o zanatlijama i zanatima u Nišu potiče iz 1727. godine. Prema turskim izvorima, prve zanatlije hrišćani u Nišu spominju se u popisu iz 1560. godine. Jedan od najvrednijih domaćih izvora o niškim zanatima jeste „Pomenik mutavdžijskog rufeta“, iz poslednje decenije 18. veka.

Mnogi zanati u Nišu su izumrli, neki su dobili nova i savremenija obeležja. Zanatska komora u Nišu, koja je izdavač knjige, prva je u Srbiji osnovala školu starih zanata. Komora se pročula i po školi ikonopisa, a ikone predavača u toj školi slikara Vesne Andrejević nalaze se i u Hilandaru.

-------------------------------------------------------------------------

Od kačkavaljera do papučara

Nazivi nekih zanatlija u upotrebi su i danas, ali su mnogi potisnuti iz našeg jezika. Od ukupno 221 imena, „Politika” prenosi neke iz knjige profesora Prvulovića (pojedini zanati se pojavljuju u više naziva): abadžija, alatar, alač, drndar, albat, potkovičar, alvadžija, bombondžija, licider, liceder, šećerdžija, amrelar, asurdžija, rogožar, ahčibaša, barutan, bari-bući (svaštar), biserdžija, bozandžija, bojadžija, brdar, burgijar, burmendžija, pozamanter, valjač, ćebedžija, suvačar, mimdžija, voskovardžija, vretenar, gajdar, grebenar, dogramadžija, dreksler, kopaničar, dreer, krovar, dušegčija, đevrekdžija, đinđuvar, furundžija, elektromotač, zvonolivac, mesingar, zildžija, zerger, zubundžija, iglar, ispirač zlata, kabaničar, kazas, kotlar, bakračar, kalajdžija, klomfer, tenećar, drotar, loncokrpa, ćumbedžija, klinčar, kamenolomar, krstar, kamenjar, kaldrmdžija, kalupar, kalpačar, klobučar, linguraš, kašikar, kantardžija, kapadžija, karličar, koritar, katrandžija, kačkavaljer, tavac, kožuvar, kolanar, sedlar, kurčibaša, čizmadžija, pašmagdžija, krošnjar, sepetar, koftordžija, kubedžija, krlučija, sabljar, ksilograf, kulundžija, ledar, luledžija, matirer, mačar, modiskinja, modista, mutavdžija, britvar, nožar, štitar, pamuklijaš, papučar, pećar, kaljar, kaljevac, pendžeraš, štrojač, taćidžija, ćenefdžija, ćerpičar, ćeremidar, ćulafdžija, fenjerdžija, fišegdžija, furundžija, česmedžija, čipkar, čomlegdžija, štriker...

Reči nisu prilagođavane, već su zapisivane onako kako su ih izgovarali ljudi u jugoistočnoj Srbiji.