Leksika folklora

Značajan sloj u leksičkom sistemu i važno mesto u Rečniku SANU sa aspekta tumačenja jezika našeg usmenog stvaralaštva i sa aspekta proučavanja naše narodne tradicionalne kulture pripada leksici folklora.

Leksiku folklora čine sve reči upotrebljene u folklornim tekstovima koji su kao zapisi različitih sakupljača objavljivani krajem 19. i tokom 20. veka u vidu zbirki usmenog stvaralaštva, najviše pesama i pripovedaka, ali i drugih oblika usmene reči (predanja, legendi, priča, anegdota, igara, zagonetki, poslovica, izreka, bajalica i dr.). Ovaj leksički materijal prezentovan je bogatom građom iz brojnih izvora sa različitih područja, kao i zapisima objavljenim u listovima i časopisima posvećenim narodnom životu (npr. Kovčežić za istoriju, jezik i običaje Srba sva tri zakona, Karadžić, list za srpski narodni život običaje i predanje, Bosanska vila, Brankovo kolo, Kića, list za šalu, zabavu i prikupljanje narodnih umotvorina, Srpski etnografski zbornik, Zbornik za narodni život i običaje Južnih Slavena, Raskovnik i dr.). Iako pripada građi iz pisanih izvora on u potpunosti reprezentuje tradicionalni tip seoske i u manjoj meri varoške, gradske kulture, i naš narodni jezik, koji je poslužio kao osnova za zasnivanje i razvoj modernog srpskog književnog jezika.

Za osnovu su uzeti svi zapisi folklornih tekstova koje je sakupio i objavio Vuk Stefanović Karadžić (zbirke lirskih i epskih pesama, pripovedaka i priča, poslovica, zagonetaka), kao i drugi njegovi folklorni zapisi objavljeni u Rječniku, Kovčežiću, prepisci i etnografskim spisima.

Dalje je u građu Rečnika SANU ušao bogat materijal zbirki usmenog stvaralaštva brojnih drugih sakupljača. Leksika srpskih narodnih pesama iz svih krajeva Srbije izvađena je iz zbirki N. Begovića, T. Bušetića, Đ. Dragovića, M. Kordunaša, M. Milanovića, M. Milojevića, B. Mušickog, G. Nikolića, M. Obradovića, B. Petranovića, S. Popovića, Đ. Rajkovića, K. Ristića, M. Stanića, S. M. Sarajlije, A. Džogovića, N. Šaulića i dr. sakupljača. U nekim zbirkama su sakupljene pesme iz tačno naznačenih srpskih krajeva: iz Levča, užičkog okruga, sa Kosova i Metohije, iz Srema, a u građu su takođe ušle pesme na srpskom jeziku i iz drugih krajeva naseljenih srpskim življem, kako kaže Vuk „sva tri zakona“ (pravoslavne, muslimanske i rimokatoličke veroispovesti): Bosne i Hercegovine, Crne Gore, primorskih krajeva, Kotara, Like i Banije, Hrvatske.

Leksika narodnih pripovedaka i priča, takođe iz svih srpskih krajeva (u nekim zbirkama je tačno naznačeno iz kojih: Peć i okolina, iz Banata, bosanske, sa Korduna, iz Like, Krbave i Bosne), uzeta je osim iz Vukovih zbirki i iz zbirki drugih sakupljača i priređivača: K. Aleksića, S. Bajića, V. Vrčevića, A. Gavrilovića, M. Kordunaša, M. Stojanovića, M. Čajkanovića, N. Šaulića i dr.

Leksika narodnih poslovica, kao i same poslovice koje se unose i objašnjavaju u Rečniku, takođe je iz bogatog materijala Vukove zbirke, Muškatirovićeve, zbirki M. Stojanovića, kao i iz knjige izreka Đ. Stojičića.

Isto su tako obimno zastupljene i narodne zagonetke, sa šest zbirki: Vukova, M. Vukovića, Đ. Natoševića, S. Novakovića, M. Obradovića i M. Stojanovića.

Leksika ostalih folklornih žanrova, kraćih proznih i govornih žanrova (legendi, predanja, zakletvi, kletvi, bajalica, basmi, brojalica, brzalica i dr.), takođe je uneta u građu Rečnika SANU budući da je često sastavni deo proznih i poetskih zapisa, ili je uzeta iz posebnih zapisa objavljivanih u etnološkoj i etnografskoj periodici.

Zna se da se narodna folklorna leksika gubi s promenom oblika narodnog života i nestajanjem obredne i običajne prakse ukoliko se na vreme ne fiksira u jezičkom sistemu unošenjem u rečnike i na taj način ne spase od zaborava.

Leksikografska praksa Rečnika SANU i drugih naših rečnika pokazuje da su problemi jezičkog, funkcionalnostilskog i semantičkog određivanja leksema, prepoznavanja i izdvajanja folklorne leksike iz opšteg leksičkog fonda i određivanje njenog mesta i njene funkcije u tom fondu veoma zahtevni, teški, često nerešivi problemi, ali da su s druge strane, primenom različitih postupaka u leksikografskom predstavljanju u najvećem broju slučajeva ipak uspešno rešavani, barem kada je u pitanju RSANU.

Zadivljuje ipak podatak skorašnjeg istraživanja da su na posmatranom reprezentativnom uzorku lirskih pesama iz prve knjige Vukovih Srpskih narodnih pjesama sve reči iz uzorka, i poznate i nepoznate, unete i objašnjene u Rečniku SANU. Takva praksa svakako će biti nastavljena u daljem radu, kako bi se zabeležena folklorna leksika stavila na uvid široj naučnoj i zainteresovanoj javnosti i sačuvala od zaborava za buduća pokolenja kao nacionalno jezičko i kulturno blago.        

  *Viši naučni saradnik, Institut za srpski jezik SANU