Filmske ale i bauci

Dejan Ognjanović, mladi niški publicista, autor je druge knjige o filmu "U brdima, horori". Ona se na izvestan način dopunjuje sa njegovom prvom knjigom "Faustovski ekran" (2006), studijom koja predstavlja iscrpno istraživanje fenomena đavola na filmu, od samih početaka filmske istorije pa sve do danas. U knjizi posvećenoj srpskom filmu strave Ognjanović se sa, rekao bih, sličnim namerama – ispitivanja trivijalnih, društvenih, ali pre svega metafizičkih izvora ljudske zebnje i njihovih manifestacija u sedmoj umetnosti – okreće znatno užem području domaćeg filma.

No to je, u isti mah, i pogodnija prilika za produbljenije analize pojedinačnih dela. U prvom delu knjige autor se bavi hororom i fantastikom kod Srba – tačnije problemom neukorenjenosti i sporadičnosti ovih žanrova u pripovedačkoj umetnosti u prethodna dva veka. Posebna poglavlja posvećena su nedostatku ozbiljnijeg bavljenja hororom kao filmskim žanrom i nipodaštavanju filmova strave u našoj sredini, naročito u doba socijalizma.

Filmovi strave

Središnji deo knjige predstavlja Ognjanovićevu analizu dvanaest ostvarenja koja, po autoru, čine ukupan korpus srpskog filma strave, uključujući tu i nekoliko posebno važnih TV-filmova, poput "Leptirice" i "Štićenika" Đorđa Kadijevića, ili "Prokletinje" Branka Pleše. Ovi tekstovi nastoje pre svega da kritički revalorizuju neka vanserijski vredna, mahom zaboravljena dela, na primer film Vlatka Gilića "Kičma" (1975) ili Kadijevićevo "Sveto mesto" (1990), rađeno prema Gogoljevoj priči "Vij, kralj duhova"; a, sa druge strane, da potpunije, iz današnje perspektive osvetle dobro poznate naslove koji uključuju u sebe elemente horora – "Variolu veru" i "Već viđeno" Gorana Markovića ili film "Davitelj protiv davitelja" Slobodana Šijana.

U prikazima pojedinačnih dela Dejan Ognjanović demonstrira ne samo odličnu informisanost i poznavanje horora u filmskoj praksi i teoriji, već i smisao za promišljenu, pažljivu analizu pojedinih dramaturških i rediteljskih postupaka, kao i za kritičko sagledavanje njihovog značenja u okviru filmske celine. Tako, u slučaju Kadijevićevih filmova, autor posebno prati njegovu slobodnu interpretaciju i dramaturšku nadgradnju literarnih predložaka Milovana Glišića, Filipa Davida ili pomenute Gogoljeve priče – pri čemu, uprkos smelim scenarističkim i rediteljskim intervencijama, duh pisca biva sačuvan.

Analiza Markovićevih filmova, najstudioznije urađena, nudi i neke veoma zanimljive i dobro agrumentovane zaključke: tako Ognjanović dokazuje da su upravo elementi horora kao žanra zaslužni za kompaktnost strukture "Variole vere", samim tim i za dugovečnost ovog dela nastalog pre dve i po decenije. Autor se međutim ne ustručava da Markoviću uputi i značajne prigovore, posebno kada je reč o nekim rediteljskim rešenjima u filmu "Već viđeno" u kojem se, po njegovom mišljenju, pored sveg umeća, manifestuje i sklonost srpskih autora da sa hororom samo koketiraju, stvarno zazirući od njegove suštine.

Izdvojio bih ovom prilikom dve značajne teorijske postavke koje knjiga "U brdima, horori" implicitno, kroz ponuđene analize podržava. Između teze da žanr, pa samim tim i horor, može biti supstancijalna odlika datih filmova i one po kojoj je žanrovska matrica više spoljašnja forma, gotovo mehanički pridodata tkivu dela, autor se nesumnjivo priklanja prvoj ideji. Takođe, Ognjanović diskretno zastupa sud po kojem je horor baziran na metafizičkom izvoru zebnje i nespokojstva, vrednosno superioran u odnosu na druge podvrste.

Prirodno i natprirodno

Zato ne iznenađuje da u metafizičkim hororima Đorđa Kadijevića prepoznaje vrhunac ovog žanra u našoj kinematografiji, jer upravo njegovi sižei, namerno ne razrešavajući ambivalenciju između prirodnog i natprirodnog, prema autoru ispunjavaju osnovni zahtev Cvetana Todorova vezan za fantastiku.

Pored svih pohvala, studiji Dejana Ognjanovića možemo uputiti i neke opšte prigovore. Kada bezrezervno tvrdi kako je "komunistički režim Titove Jugoslavije neprijateljski gledao na bilo kakvu vrstu fantastike", autor previđa činjenicu da je u toj i takvoj Jugoslaviji od polovine 50-ih godina fantastika jedna od dominantnih tendencija i u slikarstvu i u književnosti: treba se setiti nekih od najistaknutijih slikarskih opusa, npr. Dada Đurića, Ljube Popovića, Radomira Reljića, Leonida Šejke, Mira Glavurtića, Milića od Mačve, Olje Ivanjicki. Peđe Milosavljevića; ili proznih svetova nekih od najprevođenijih i najnagrađivanijih pisaca – Bulatovića, Kovača, Davida, Pekića, Pavića, delimično i Kiša. Film je sigurno nešto drugo, pa ipak, to nije razlog za generalizaciju.