Umetnost za jednu noć

Teško je prisetiti se kada je u skorijoj povesti međunarodnih mega izložbi savremene umetnosti neka od njih u toj meri podelila mišljenja kritike i stručne javnosti kao što je to slučaj sa dvanaestim izdanjem kaselskih "Dokumenata" koja se ovih dana podjednako proglašavaju strogim univerzitetom savremene umetnosti i trijumfom antitržišne kustoske politike usmerene prosečnom posetiocu. Svesni bremena istorijske signifikantnosti "Dokumenata" kao prestižnog seizmografa kritičko-političke umetnosti, kao i izazova sve konkurentnijeg tržišta kustoskih ideja oličenog u globalnoj "euforiji bijenala", umetnički direktor Rodžer M. Birgl i kustoskinja Rut Noak su ponudili projekat koji se strategijski locirao s onu stranu horizonta očekivanja od manifestacije ovog profila i tradicije.

Ako se prisetimo da su prethodna dva izdanja "Dokumenata" koncipirana u duhu kritičke revizije posleratnog modernizma (Katrin David, "Politika-poetika", 1997) i postkolonijalnih politika isključenja (Okvui Envezor, "Platforma 5", 2002), onda zapažamo da ovogodišnje izdanje donekle sledi ovu revizionističku logiku tako što uključuje umetnost orijentalnih tradicija (poput klasičnog persijskog i mogulskog slikarstva), umetnike iz zaborava istorije moderne umetnosti (npr. Li Lozano, argentinska Grupa avangardnih umetnika) i dela kultnih autora stavljenih u neočekivane jukstapozicije (G. Rihter, A. Martin, M. Rosler).

Modernost – naša antika

Međutim, dok su prethodna dva izdanja rezultirala izložbama savremene umetnosti sa povišenom istorijskom senzitivnošću, "Dokumenta 12" generalno se doimaju kao aistorijska muzejska izložba na kojoj su radovi nastali u rasponu od 14. veka do danas (polovina od 500 eksponata datira pre 2000.) u postavci složeni u vremenskoj kompresiji koja u prvi plan ističe transistorijske estetske relacije. Za muzejski efekat izložbe presudan je dizajn postavke koja dobrim delom (u muzejskim prostorima u gradu) nalikuje kabinetu retkosti, uz izuzetak novosagrađenih montažnih paviljona u kojima preovladava kakofonija umetničkog sajma i gde se fokus pažnje donekle pomera od estetskog objekta ka geopolitičkim identitetima.

Upadljivo odsustvo zvučnih imena savremene scene – koje autorski tandem opravdava zaštitom integriteta izložbe od interesa tržišta (zbog čega se venecijansko Bijenale počelo nazivati "cekinskom" manifestacijom) i oportunizma "umetnosti za jednu noć" (R. Birgl) – kompenzovan je raspoređivanjem u svim izložbenim prostorima većeg broja radova etabliranih umetnika poput Džona Mekrekena, Zofije Kulik, Meri Keli, Huana Davile, Keri Dž. Maršal i nekolicine drugih kao markera estetske ideologije i političke agende izložbe iskazane u vidu tri lajtmotivska pitanja: "Šta je goli život?", "Da li je modernost naša antika?", "Šta da se radi?".

Metafori "golog života" (Đ. Agamben) odgovara favorizovanje autorefleksivnih i intimnih formi iskaza (dnevnik, lični arhiv, kućni foto-performans, telesni indeks) nauštrb spektakularnih i visokobudžetnih produkcija, a koje reafirmišu modalitete estetskog posredovanja lirskih i političkih aspekata gole egzistencije, za šta dobar primer nudi video Nedka Solakova Strogo čuvana tajna u kojem umetnik otkriva da je u mladosti bio doušnik bugarske tajne službe. S druge strane, pitanje na koji način tropi modernosti oblikuju savremenu umetničku imaginaciju (inspirisano Benjaminovim pasažom o Kleovoj slici Angelus novus) na samoj izložbi ostaje bez jasnog odgovora, svodeći se uglavnom na rekonstrukcije istorijskih dela i lokalne refleksije idioma modernističkog formalizma među kojima vrednost izvanrednog otkrića imaju meditativni minimalistički crteži dosad nepoznate indijske slikarke Nasrin Mohamedi.

Izložba bez teze

Među premijernim radovima izdvaja se Polje maka Sanje Iveković koja je na platou ispred muzeja Fridericianum posadila polje maka "ozvučeno"revolucionarnim pesmama koje pevaju hrvatske i avganske žene i time u centru Kasela, na onom istom mestu na kojem je Jozef Bojs 1982. izveo projekat sađenja 7000 hrastova, formirala "crveni trg" impregniran višeslojnim metaforičkim značenjima. Takođe, video radovi poput Letnjeg kampa Jael Bartane koja audio-vizuelnim jezikom preuzetim iz cionističkih propagandnih filmova progovara o "etosu" izraelske politike rušenja palestinskih kuća, Eldorada Danice Dakić koji ironizira projektovanu sliku imigrantske obećane zemlje, Njih Artura Žmijevskog koji istražuje tačke konflikta i konsenzusa antagonističkih socijalnih grupa u Poljskoj, predstavljaju najbolju kopču "Dokumenata" sa novijom mejnstrim produkcijom.

U vidnom izostanku relacione umetnosti treba spomenuti projekat Bajka Ai Vei Veja koji je – dovevši u Kasel obične kineske građane (njih 1001) bez iskustva boravka u inostranstvu i znanja stranih jezika – između ostalog otvorio raspravu na temu (ne)moguće koegzistencije mehanizama manipulacije i gratifikacije u polju kulturne komunikacije.