Praznik ljubavi i dostojanstva

Često se kaže da nije bilo Božića, najradosnijeg hrišćanskog praznika, ne bi bilo ni Vaskrsa, najvećeg među praznicima. Pravoslavna crkva gotovo nikada ne slavi nečije rođenje, ali je Rođenje Hristovo, Božić, izuzetak i posebno je na mnogo načina. Vladan Tatalović, profesor Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu na katedri za Novi zavet, podseća da sistem crkvenih praznika (heortologija) poznaje još svega dva rođenja, Bogorodice Marije i Jovana Krstitelja.

– Ali oni su samo spone u istorijski dugom i nesumnjivo čudesnom lancu događaja koji vrhune rođenjem Isusa Hrista u vitlejemskoj pećini kraj Jerusalima. U pravoslavnoj tradiciji se proslavljanje tih rođenja osmišljava događajem Božjeg izlaska iz sopstvene neprikosnovenosti i ulaska u krhkost ljudske egzistencije, povešću o njegovoj beskrajnoj ljubavi i ljudskom dostojanstvu. U stvari, suština ovoga i drugih praznika sastoji se u prepoznavanju, prihvatanju i isticanju svega što je istinski dobro i lepo u čoveku, jer upravo to postaje materica, kolevka i krilo samoga Boga. U očima hrišćana svet nije isti otkada se u njemu rodio Bog, zbog čega kontinuirano proslavljanje Božića ima za cilj da tu istinu o trajno preobražavajućoj afirmaciji sveta uvek čini stvarnom u konkretnim životnim okolnostima – kaže prof. dr Tatalović.

Mnogo šta je novo i neobično u toploj, novozavetnoj priči o rođenju Hristovom: on se rađa u običnoj pećini, gotovo u samoći i tišini, ali se glas o njegovom rođenju na čudesan način širi zemljom donoseći joj radost i mir. Opet zanimljivo, anđeli veliku novost koja će promeniti svet javljaju prvo običnim ljudima, pastirima. Kao u bajci, na poklonjenje detetu rođenom tako skromno i tiho dolaze trojica mudraca sa istoka, koja mu donose vredne darove, zlato, smirnu i tamjan.

– Tri mudraca pominje samo evanđelist Matej, ne navodeći druge podatke o njima osim da dolaze sa Istoka. Nauka danas taj prostor povezuje sa dalekom Persijom, budući da istorijski izvori pokazuju kako su tamošnji vladari običavali da prinose darove novorođenom rimskom prestolonasledniku kao caru i bogu. Scena u kojoj persijski izaslanici umesto u glavne gradove imperije stižu u maleni Vitlejem, darivajući Isusa zlatom kao cara, tamjanom kao boga i smirnom kao čoveka, govori kako će i drugi narodi pronaći spasenje u Hristu. Ali, kakvo? Zbog čega? Taj simbolizam o poklonjenju vaseljene vitlejemskom Bogomladencu ključno upotpunjuje Luka, napisavši kako je spasitelj sveta položen u jasle zbog nedostatka mesta u gostionici, a potom i drugi pisci, predanjem o pećini kao mestu dolaska na svet. To da Bog čoveku dolazi kroz jednostavnost pećine i krsta, praštajućom, rasterećujućom i umirujućom ljubavlju, donosi takav preokret u istoriji ljudskog duha, da se vreme od tada mora ponovo računati – ističe prof. dr Tatalović.

Brojne porodice okupiće ovaj veliki hrišćanski praznik za koji je vezano verovatno i najviše narodnih običaja i verovanja. Koliko, međutim, ti brojni običaji u sebi imaju paganskog, a koliko hrišćanskog?

– Pošto su ulaskom hrišćanstva među Slovene preosmišljavane postojeće religijske prakse, onda u nekim slučajevima nije lako povući oštru crtu između hrišćanskog i paganskog. Razliku može napraviti samo istinski doživljaj Hristovog rođenja, inače će se i ono što je uistinu hrišćansko pretvoriti u pagansko. Tako, na primer, spaljivanje badnjaka uoči Božića (na Badnje veče) služi kao simbol uništenja paganskih bogova, jer hrišćani potom ulaze u hram gde liturgijski slave rođenje Hrista kao pravog Boga. Izostavljanjem te dimenzije, praznik ostaje izvan hrama, smisla i radosti, u vlasti pseudoverovanja koje pod plaštom autentične tradicije nastupa sa pogubnim učincima – objašnjava profesor Tatalović.

Postoji čitava lista šta valja a šta ne valja raditi na Božić. Srpsko običajno nasleđe poput riznice čuva lepotu narodnog bića koje je duboko ukorenjeno u hrišćanskim vrednostima.

– Međutim, ma koliko praznik Hristovog rođenja pratile smislene tradicije, Božić je prava prilika za izdizanje iznad „valja – ne valja se“ mehanizma. Običajna stvarnost izgleda sasvim drugačije ako se sagleda iz perspektive Božjeg iskoraka ka čoveku, sa vrhova ljubavi koja bez gubljenja sebe nesebično ulazi u životnu stvarnost drugoga. Taj mehanizam ljubavi, koji osmišljava ostale damare života i koji običaji mogu samo ukrasiti (ne i zameniti) suštinski se ponavlja u liturgiji crkve bez koje praznični ambijent Božića nije potpun. Jedino se, dakle, u liturgiji stiče mir kojim se punog srca može radosno reći sebi i drugome: Mir Božji, Hristos se rodi! – ističe profesor Vladan Tatalović.