Mrtva straža Velikog rata

„Srbi imaju jednu fotografiju koja je gotovo film. Postoji iz Prvog svetskog rata ratna fotografija starog kralja Petra kako se na volovskim kolima 1915. povlači preko Kosova. I kada bi se taj kadar odmrznuo i pokrenuo, pred nama bi bio pravi pravcati film o velikoj drami srpskog naroda i njegovog kralja”, rekao je proslavljeni američki stvaralac Džon Ford jednom prilikom Piteru Bogdanoviču, tada mladom novinaru i budućem kolegi, govoreći o čuvenom delu Vladimira Becića, koje je 1916. objavljeno na naslovnoj strani lista „Iliustrasion”. Upravo se ovo foto-svedočanstvo, pored još 106 fotografija i oko 130 umetničkih slika, nalazi u galeriji SANU na postavci „Slikari, ratnici, svedoci” koja se svečano otvara večeras u 19 sati.

Sama galerija, domaćin postavke, realizovane u saradnji sa Muzejom savremene umetnosti Beograd, potpuno je transformisana i od posmatrača lako pravi saučesnika u patnji, bolu, herojstvu i borbi koji su na radovima predstavljeni (dizajn izložbe – Nenad Marković). U polutami privremeno sagrađenih hodnika, kojima dominiraju crna i zagasito crvena boja, u kojima se gotovo oseća ratna teskoba, pred publikom se nalazi stvaralaštvo ljudi koji su bili neposredni učesnici i svedoci Velikog rata, s tim da je reč o onima koji su ga doživeli i sa jedne i sa druge strane platna i objektiva, onima čiji je duh bio dovoljno snažan da objedini ratno stradanje i umetničku potrebu za izražavanjem. Naravno, uz ciljanu odluku naše ratne komade da to tako bude, da se na taj način svetu prikaže sva golgota jednog od najvećih krvoprolića u istoriji. Tu su Nadežda Petrović, Kosta Miličević, Mališa Glišić, Vasa Eškićević, Vasa Pomorišac, Veljko Stanojević... Izabrana su dela iz više umetničkih zbirki: MSUB, Vojnog muzeja u Beogradu. Narodnog muzeja u Smederevskoj Palanci, Galerije Matice srpske, Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, Narodne biblioteke Srbije, Biblioteke SANU, Univerzitetske biblioteke „Svetozar Marković”, Narodnog muzeja Šabac i Narodnog muzeja Valjevo. Fotografije Riste Marjanovića, Đorđa Stanojevića, Miloja Igrutinovića ali i Katarine Šturceneger, Arčibalda Rajsa, Andre Taponijea i drugih dobijene su iz brojnih arhiva i institucija i u zemlji i u inostranstvu.

Žana Gvozdenović, autorka projekta, podseća na podatak da je slikarima bilo zvanično odobreno kretanje na bojištu, kao što je to bio slučaj i sa brojnim fotografima i dopisnicima iz inostranstva.

– Odluka da postoje službeni ratni slikari i fotografi bila je plod želje da se time suprotstavimo razvijenoj mašineriji ratne propagande razrađene u Austrougarskoj, atelje je bio smešten u Solunu. Deo izložbe koji se bavi slikarstvom podeljen je u sedam celina koje nas postepeno uvode u temu. Umetnička scena iz tog perioda bila je velika, nisu tu samo bili pripadnici jednog stila, sve ih vezuje to što su u trenucima kada su bili bosi, goli, gladni, ranjeni, sačuvali čovečnost i stvarali vrhunsku umetnost. Meni omiljena slika je ona najmanja koju smo izložili „Mrtva straža” Mališe Glišića, reč je o jednom monumentalnom delu u jednom minijaturnom formatu, čiji se svaki potez vidi tek posle dobre konzervacije, na čemu zahvaljujem našim stručnjacima koji su radili na delima – zaključuje naša sagovornica.

Milena Marjanović, zadužena za segment posvećen fotografiji, otkrila je ono što je poslastica izložbe – snimke koje do sada nismo videli a koje su napravili upravo strani fotografi.

– Prvu celinu ovog dela postavke čine 12 najreprezentativnijih fotografija koje su svima manje-više poznate. Drugu celinu čini 95 dela, koja su retko ili nikad viđena, a na kojima su predstavljeni bombardovanje, zločini, evakuacija, povlačenje, vojnički život, vojska, proboji, smrt, oslobođenje i portreti. Poseban utisak na mene ostavila je fotografija Arijela Vardžisa na kojoj se nalazi majka u čijim je rukama lobanja sina na kojoj je venac od nevena. Raspitala sam se i saznala da je reč o cveću koje je bilo namenjeno mladoženjama, što će reći da je mladića smrt sprečila da krene u novi život – priča Milena Marjanović.

Izložbu, koja traje do 2. aprila, pomogli su Ministarstvo za kulturu i informisanje i Sekretarijat za kulturu grada Beograda.