Istine i legende stećaka

Tako su 15. jula 2016, osim 20 nekropola iz BiH, tri iz Crne Gore i dve u Hrvatskoj, na spisak civilizacijski vrednog kulturnog nasleđa upisana i tri groblja iz naše zemlje. Dva dele isto ime i nalaze se u opštini Bajina Bašta (Mramorje u Perućcu i Mramorje u Rastištu), a treće, Grčko groblje u selu Hrta, nalazi se u opštini Prijepolje.

To je bio epilog zajedničke nominacije stećaka za Unesko koju su 2009. pokrenule ove četiri države. Ovaj prvi veliki međudržavni poduhvat u oblasti kulture ne Balkanu u 21. veku u našoj zemlji je vodio Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, a jedan od koordinatora bila je mr Maja Đorđević, arheolog i konzervator-istraživač u Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture.

Stećak je, kaže ona, spomenik koji je od druge polovine 12. veka, a najintenzivnije u 14. i 15. stoleću, postavljan kao obeležje grobnog mesta na gotovo celom području današnje BiH, u zapadnim delovima Srbije i Crne Gore, kao i središnjim, odnosno južnim delovima Hrvatske. Kao jedinstvena pojava u srednjovekovnoj evropskoj umetničkoj i arheološkoj baštini, stećci su bili na grobovima vojnika, zanatlija, monaha, vladara i velikana, a natpisi i predstave na njima svedoče o tegobnom životu srednjovekovnog čoveka i predstavljaju uporište brojnih legendi.

„Sa njih saznajemo da je ondašnji čovek bio ratnik i težak, ali i univerzalni filozof i tumač života, kreativni genije koji je oblikovao kamene gromade od nekoliko tona. Narodna priča i bajka vekovima crpu motive iz srednjovekovnog viteškog miljea koji se nalazi na površini stećaka, pripisujući njihovo klesanje i postavljanje fantastičnim bićima, vilama, divovima i drugim mitskim čuvarima, dovodeći ih u vezu s legendarnim ratovima i sukobima”, kaže ona.

Stećci su se prostirali od reke Save na severu do jadranske obale na jugu, kao i između Like na zapadu i zapadne Srbije na istoku. U drugoj polovini 20. veka na tom području je evidentirano 70.000 ovih spomenika na oko 3.300 lokaliteta. Među njima je i Mramorje u Perućcu, gde je sačuvano 88 stećaka od kamena krečnjaka – mahom ploča, slemenjaka, sanduka na postolju i bez njega i amorfnih spomenika.

„Površina im je obrađena glačanjem i upotrebom krupnozrnog čekića. Solarnim simbolom – krugom ukrašen je samo jedan sanduk, dok su ostali spomenici bez ukrasa i natpisa”, kaže Maja Đorđević.

Drugo Mramorje nalazi se u selu Rastište. Čine ga dve nekropole na potesima Uroševine i Gajevi. Nedaleko od njih je lokalni majdan Vagan, gde su u srednjem veku klesani spomenici.

„Na potesu Gajevi nalazi se 35 spomenika, mahom u obliku niskog sanduka, a ima i ploča. Reljefni motivi su polumeseci (na tri spomenika) i krst s tri kraka, koji se kružno završavaju. Na potesu Uroševine sačuvana su 33 spomenika, većinom u obliku slemenjaka i sanduka na postolju, a karakterističan je i slemenjak s udvojenim krovom. Četiri slemenjaka ukrašena su motivima strele i luka, mačevima i solarnim krugom”, navodi Maja Đorđević.

Ona podseća da je područje Bajine Bašte od 13. do 16. veka bilo na periferiji Raške, na granici s Bosnom. U sastavu iste države, od 12. veka se nalazilo i Polimlje, pre nego što je u 14. veku ušlo u sastav banovine Bosne. Na tamošnjem nalazištu u selu Hrta, na 16 kilometara od Prijepolja, nalazi se treći lokalitet sa stećcima u našoj zemlji.

„Grčko groblje ima najviše isklesanih reljefa. Na njemu se nalazi 81 spomenik, i to 37 na gornjem potesu, od kojih je ukrašeno 17. Na bočnim stranama većih sanduka arkade imaju oblik plitke niše i pri vrhu su oblikovane polukružno ili kao prelomljen luk s međuprostorima između stubova. Na tri sanduka uklesano je šest ili četiri niše na širim bočnim stranama ili samo dve na užim, koje formiraju arkade. Drugi oblik ukrašavanja su reljefno uklesani ornamentalni motivi, na primer mač ili štit, a najčešći su mali krug s upisanim krstom ili veliki krug u kome je upisan krst čiji se krakovi završavaju koncentričnim krugovima. Na jednom je uklesan i jelen, veoma sveden, s naglašenim rogovima i konturom tela, u položaju skoka ili kretanja”, objašnjava Maja Đorđević.

Upisu na Uneskovu listu, osim državnih institucija, doprineli su i meštani ovih područja. Zahvaljujući resornom ministarstvu i lokalnim samoupravama, sva tri nalazišta danas su uređeni arheološki parkovi, o kojima se posle upisa na Uneskovu listu stara Međudržavni koordinacioni odbor, među čijim je prioritetima i turistička promocija ovih lokaliteta.

„Perućac i Rastište su u granicama Nacionalnog parka ’Tara’. Perućac je poznata destinacija, tu je jezero i čuveni rafting Drinom. Mramorje u Rastištu se pak nalazi iznad uzbudljivog kanjona Dervente. Opštinu Prijepolje odlikuje bogato kulturno nasleđe, ali i vodopad u Sopotnici ili čuveni bor na Kamenoj gori, nedaleko od Grčkog groblja”, kaže Maja Đorđević.