Matica srpska osniva Enciklopedijski zavod

Novi Sad – Kada se jednog dana budu ispisivali najvažniji datumi u istoriji i kulturi srpskog naroda, sutrašnji dan, 12. april, može biti upisan velikim slovima: jer, sutra, na redovnoj, 125. izbornoj skupštini Matice srpske, najstarijoj živoj kulturnoj ustanovi kod Srba, najverovatnije će biti verifikovana Odluka Upravnog odbora Matice o osnivanju Enciklopedijskog zavoda.

O tezama u prilog značaju ove odluke ne treba posebno govoriti. O važnosti enciklopedistike i sistematizovanom enciklopedijskom znanju u svakom narodu, još manje. Pa ni o Matici srpskoj kao središtu srpske leksikografije u proteklih 180 godina njenog kontinuiranog postojanja i rada.

Stvaraoci u srpskoj nauci i kulturi su još pre više od jednog veka uočili važnost enciklopedijskog, sveobuhvatnog pregleda najvažnijih tekovina i rezultata sopstvenog naroda, a gotovo svi duhovno i kulturno razvijeni narodi sveta već više vekova nude i evropskoj i svetskoj javnosti ta sažeta, naučno utemeljena i pouzdana znanja o sopstvenim pregnućima i rezultatima.

Mnogi umni ljudi u evropskoj nauci, ali i u svetu, upozoravaju da će u danas aktuelnim procesima mondijalizacije kao samostalni entiteti nestati jedino oni narodi koji to sami sebi budu dopustili – pre svega, zapuštajući nacionalnu istoriju, jezik, kulturnu baštinu, prepuštajući sve zaboravu, poništavanju i ruženju, nekritički podražavajući i prihvatajući tuđe uzore.

Upravo su ti razlozi i danas, ali i u prošlosti, rukovodili mnoge viđene srpske naučnike da istrajavaju u tezi o neophodnosti razvoja srpske enciklopedistike. Čak i u samom početku, od 1824. godine, to je na najbolji način činio i sam „Letopis Matice srpske” ili „Serbski letopis”, obraćajući pažnju biografijama znamenitih Srba i događajima iz srpske prošlosti, srpskom jeziku i književnosti. Najozbiljniju zamisao o pokretanju „Srpske enciklopedije” iznosi grupa srpskih intelektualaca, predvođena znamenitim Pavlom Popovićem, 1915. godine u Londonu. Ali, u tragičnim godinama Prvog svetskog rata ideja o enciklopedijskom zavodu ostavljena je za bolja vremena Kraljevine Srbije. A potom su, 1918. godine, došla sasvim druga vremena u kojima je Kraljevina Srbija pretopljena u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, pa su srpski enciklopedisti i naučna elita podržali ideju o enciklopedijskom radu nove države.

Veliki srpski naučnik, istoričar Stanoje Stanojević, entuzijasta sa timom od 250 saradnika, u rekordnom vremenu od četiri godine, objavio je četvorotomnu Enciklopediju srpsko-hrvatsko-slovenačku, i to na dva pisma, i jednom manom – i danas, posle osam decenija, ona je više kulturno-istorijska vrednost o jednom vremenu, nego prava srpska enciklopedija. To nije ni osmotomna „Enciklopedija Jugoslavije” koju je od 1955. do 1971. godine priredio i objavio Jugoslovenski leksikografski zavod u Zagrebu. Tako su Srbi dočekali kraj 20. veka bez vlastite enciklopedije i enciklopedijskog zavoda.

U poslednjoj deceniji 20. veka bilo je nekoliko pokušaja da se pripremi publikovanje nacionalne enciklopedije: naučno obrazložene ideje o tome su još 1991. godine iznele dve vodeće institucije, Srpska akademija nauka i umetnosti i Matica srpska. Oformljena je radna grupa, sačinjena koncepcija i obimna baza podataka od oko 45.000 pojmova radi pripremanja Azbučnika Srpske enciklopedije. Projekat je iz razumljivih razloga zaustavljen 1999, a nastavljen tek posle donošenja Zakona o Srpskoj enciklopediji koji je Skupština Srbije donela u decembru 2005. Uz Maticu i SANU, u projekat je uključen i Zavod za udžbenike kojem je, pored uloge izvršnog izdavača, prepuštena i finansijska operativa projekta.

Danas je, u obrazloženju Odluke Upravnog odbora Matice srpske o osnivanju Enciklopedijskog zavoda pod sopstvenim krovom, tako osmišljeno „trojstvo” sa SANU i Zavodom za udžbenike ocenjeno kao – necelishodno, pre svega u radu Uređivačkog odbora i stručnih redakcija za 33 naučne oblasti sa oko 80 disciplina.

Zašto?

„U prvoj, 2006, godini rada Uređivačkog odbora i stručnih redakcija Srpske enciklopedije ispoljene su neke organizacione teškoće i neusaglašenosti u rasporedu uloge, nadležnosti i zainteresovanosti triju institucija kojima je poverena izrada Srpske enciklopedije. A to je, ionako, krajnje odgovoran i veoma naporan rad svih učesnika, koji traži ovakav kapitalni projekat nacionalne kulture, činilo još složenijim... ”, kaže se u tom tekstu.

Matica srpska danas, donoseći odluku o osnivanju Enciklopedijskog zavoda pod svojim krovom, govori i o potrebi celishodnije organizacije rada, ali i o svim svojim prednostima za taj posao. Stručne službe će, pod jednim krovom Matice, biti usmeravane s jednog mesta i delovati usaglašeno. Matica, na drugoj strani, već ima višegodišnje iskustvo u radu na leksikografiji, dovoljno visoko obrazovanih stručnjaka, već afirmisanu i vrlo veliku mrežu saradnika, rešeno pitanje smeštaja i opreme radnog prostora i, najzad, najbržu danas i najlakšu dostupnost svih vrsta informacija –knjiga, arhivskih dokumenata, drugih izvora, elektronskih veza i komunikacija...

O nadmoćnoj osposobljenosti Matice srpske za vodeće mesto u srpskoj leksikografiji govore i njeni dosadašnji rezultati na ovom polju, desetine objavljenih knjiga, rečnika, bibliografija, školskih i specijalizovanih enciklopedija... Među drugim knjigama tu su i danas kapitalne knjige – Srpski biografski rečnik, Rečnik srpskih govora Vojvodine, Leksikon pisaca Jugoslavije... Izvori kojima Matica raspolaže su neiscrpno polje za budući enciklopedijski rad: u savremenoj Biblioteci Matice danas postoji više od tri miliona knjiga sa čak milion zapisa u elektronskom katalogu, tu je i dragoceno Rukopisno odeljenje sa 60.000 pisama znamenitih Srba, 20.000 rukopisa i 15.000 fotografija!

U predlogu Odluke koju je usvojio Upravni odbor Matice stoji i to da Srpska akademija nauka i umetnosti učestvuje u osnivanju i praćenju rada Enciklopedijskog zavoda, i to tako što daje pisanu podršku za osnivanje, imenuje polovinu budućeg Uređivačkog odbora, imenuje svoje predstavnike u upravne organe Zavoda, daje mišljenje o kandidatu za upravnika Zavoda, razmatra programe i izveštaje, kao i da obezbeđuje prostorije za punkt Zavoda u Beogradu.