Podsećanje na Stojana Novakovića

Portret Stojana Novakovića, koji je 1920. naslikao naš velikan Uroš Predić (čuva se u Umetničkoj zbirci SANU), jedan je od najvrednijih artefakata izložen javnosti, zajedno sa radnim stolom koji je Novaković koristio tokom desetogodišnjeg mandata predsednika Srpske kraljevske akademije, koji se okončao njegovom smrću 1915. Oko 220 dokumenata, 50 fotografija, 30 knjiga svedočanstvo su o životu i radu čoveka koji se smatra jednim od najistaknutijih predstavnika srpskih prosvećenih krugova druge polovine 19. veka. Kako objašnjava Marković, najveći broj građe čuva se u Arhivu Srbije, reč je o ličnom fondu, odnosno pisanoj zaostavštini, zatim fondovima Ministarstva prosvete i Ministarstva inostranih dela Kraljevine Srbije, potom Arhivu SANU, Međuopštinskom istorijskom arhivu u Šapcu, rodnom gradu Stojana Novakovića, a deo izloženog materijala pozajmljen je iz Muzeja grada Beograda, Istorijskog muzeja Srbije i Narodnog muzeja iz Šapca. Odatle je stigao i najveći deo fotografija, na kojima se vide i članovi porodice.

– Dokumenta prate početak njegovog školovanja u Šapcu, zatim nastavak obrazovanja na pravnom odseku Liceja u Beogradu, gde je živeo u Resavskoj ulici broj 19, a potom i njegovu prvu javnu službu u tadašnjem Ministarstvu finansija pa redom, sve do ozbiljnog političkog, diplomatskog i državničkog angažmana. Diplome svedoče o njegovom članstvu u naučnim akademijama i društvima, a kuriozitet su i nekolicina rukopisa, među njima delo „Vasrks države srpske” i roman „Kaluđer i hajduk”. Dragocena je u njegova prepiska sa viđenim ličnostima iz zemlje i inostranstva – ističe naš sagovornik iz Arhiva Srbije.

U tekstovima u pratećem katalogu akademik Mihailo Vojvodić podseća na, u svakom smislu, impozantan put Novakovića. „Autor je mnogobrojnih tekstova trajne vrednosti iz istoriografije i filologije, ali isto tako i svedočanstava političke sadržine i memoarskog karaktera dragocenih za razumevanje pojava ondašnjeg vremena, punih upozorenja o potrebi prevazilaženja međusobne podeljenosti srpskog naroda pred opasnostima od spoljnog neprijatelja. Novaković je bio tvorac i celovitog programa politike Srbije iz osamdesetih godina 19. veka, usmerenog ka oslobađanju i ujedinjenju svih delova srpskog naroda”, beleži Vojvodić, podsećajući da je Novaković bio jedan od osnivača Napredne (konzervativne) stranke, ministar prosvete u nekoliko navrata, tvorac novih školskih zakona i inicijator reformi, nekoliko puta predsednik vlade, naš diplomatski predstavnik u Carigradu, Parizu i Petrogradu, kao i naš delegat na brojnim međunarodnim konferencijama.