Nije lako živeti na granici

Do „razdruživanja” s bivšim jugoslovenskim republikama imala ih je 25, a u tom statusu sada ih je 54, pod uslovom da ukupnom broju priključimo i one na administrativnoj liniji sa KiM. Da li to znači da i nove pogranične opštine, kad je o nerazvijenosti i demografskom pražnjenju reč, čeka slična sudbina? To je sada teško reći, pogotovo ako kao važno merilo koristimo kretanje broja stanovnika u graničnim opštinama sa zapadne strane: u mnoga naselja u ovom delu zemlje pristigle su izbeglice iz BiH i Hrvatske i tako je amortizovan veliki demografski minus. Ali i u ovim lokalnim zajednicama pad broja stanovnika od 1991. do 2011. godine veći je od republičkog proseka. Naime, za pomenute dve popisne decenije Srbija (bez KiM) beleži osam odsto stanovnika manje, a u „novim” pograničnim opštinama na zapadu i jugu Srbije demografski minus je veći od proseka – oko 13 odsto, dok je u „starim” pograničnim opštinama na istoku još veći – u proseku čak oko 25 odsto. Isto tako, stopa nezaposlenosti u većini ovih opština je iznad proseka, a sličan rezultat daje i poređenje iznosa zarada. Do većine pograničnih opština vode i loši putevi, što investitore destimuliše da ulažu u takve sredine.

Međutim, i druge republike bivše Jugoslavije, pored „starih”, od devedesetih imaju i nove pogranične opštine. Bosna i Hercegovina zapravo nije ni imala pogranične opštine dok se nije razdružila, a sad ih ima 38. Hrvatska je takođe veoma povećala broj svojih pograničnih gradova – nove su granične linije sa Crnom Gorom, Slovenijom, Srbijom i BiH. I Crna Gora je veoma uvećala broj svojih pograničnih opština, jer sad to nije samo granica sa Albanijom, dok je Republika Makedonija dobila granicu na severu, pa sada ima 33 pogranične opštine, od kojih je osam novih.

Marka V. Miloševića iz Geografskog instituta „Jovan Cvijić” SANU pitamo kakav je karakter svih ovih, i novih i starih, balkanskih granica, a on kaže da se sve granice, uslovno, mogu prema funkciji podeliti na barijerne, filtrirajuće, kontaktne i integracione. Barijerne su kada su geopolitički ciljevi graničnih država suprotstavljeni. Izrazit primer takvih granica zabeležen je u vreme Informbiroa, kad su linije razdvajanja između Jugoslavije, s jedne, i Bugarske, Rumunije i Mađarske, s druge strane, bile pod strogim bezbednosnim režimom, što je čak doprinelo da se prostor između naše i pomenutih zemalja demografski veštački prazni, mada su tokom istorije tome doprineli i drugi faktori (npr. sa Bugarskom, prethodni ratni sukobi, reljef...). Do omekšavanja ovih granica dolazi posle raspada istočnog bloka, kada barijerne granice, pod uticajem evrointegracija, postaju kontaktne, pa i integracione.

Milošević pominje donekle drukčiji sled događaja kad je o granici između Srbije i Crne Gore reč. To je najnovija međudržavna granica na ovom prostoru (od 2006), koja od integrativne i kontaktne postepeno prelazi u polupropusnu.

– Granica Srbije sa BiH ima elemente kontaktne, s perspektivom da postane integrativna, zbog zajedničkih interesa istog naroda – kaže ovaj istraživač, podsećajući da je narod pod istorijskim okolnostima podeljen granicom i da je njegova prirodna težnja da smanji njene negativne efekte.

Najzad, i administrativna linija razdvajanja sa Kosovom i Metohijom je barijerna tamo gde ona predstavlja i etničku granicu, i to pogotovo na sektorima opština Kuršumlija i Medveđa. Bezbednosni režim je na tom prostoru najugroženiji, uz česte upade Albanaca. Administrativna linija razdvajanja sa Kosovom karakteristična je po naglašenoj demografskoj asimetriji, uz veliki pritisak albanskog življa na prostor s druge strane. Od 1999. do 2001. godine u pojasu od pet kilometara od administrativne linije razdvajanja formirana je demilitarizovana kopnena zona bezbednosti, što je dovelo do formiranja bezbednosnog vakuuma i iseljavanja stanovništva (neka sela su i ugašena).

– Istorijski gledano, granice su na ovim prostorima najčešće bile barijerne, što je posledica raznih ratnih sukoba i političkih zaoštravanja, i često su bile pod određenim bezbednosnim režimom koji je podrazumevao ograničeno kretanje ljudi, robe itd. Sve je to negativno uticalo na razvoj pograničnih prostora, koji su označavani kao pogranične regije. Tek padom Berlinskog zida počinje proces transformacije barijernih granica u kontaktne i integrativne, što je deo ukupnih procesa evrointegracija – zaključuje Milošević i podseća da „takvi procesi na ovim prostorima retko bivaju jednosmerni, pa se stalno suočavamo i sa suprotnim tendencijama, koje vode ka filtrirajućim i barijernim granicama”.

Kakve su onda perspektive života u pograničnim opštinama? Kad jednog dana „svi budemo EU”, možda to i neće biti tako važno pitanje.