U poveljama ktitora piše šta je čije

Iz štampe je upravo izašla naučnopopularna monografija Crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu, priređena u odvojenim sveskama na srpskom, engleskom i albanskom jeziku, a u plan za ovu 2018. godinu, kao posebno izdanje, ušla je knjiga posvećena pravoslavnoj katedralnoj crkvi Svetog Nikole u Novom Brdu.

Svetlana Pejić je napisala oko 80 studija i monografija iz oblasti srpske srednjovekovne i postvizantijske baštine. Zato je i pitamo kako bi se mogla opisati srpska kulturna baština na Kosovu na početku 2018. godine i šta je najstarije što tamo imamo.

– Od starina, od kraja 13. veka, Pećka patrijaršija je središte autokefalne srpske crkve. Kompleks je svoju fizionomiju formirao postepeno, od sredine 13. do četvrte decenije 14. stoleća, da bi i u narednim vekovima srpski patrijarsi angažovano radili na očuvanju i obnovi svog trona u Peći. Prizrenska crkva Bogorodice Ljeviške i Gračanica su, kao episkopske katedre, doživele temeljnu obnovu u doba kralja Milutina i smatraju se remek-delima stvaralaštva paleološkog stila u oblasti zidnog slikarstva (Ljeviška), odnosno arhitekture (Gračanica). Crkva dečanskog manastira, grobna zadužbina kralja Stefana Uroša Trećeg, podignuta u jedinstvenom raškom stilskom spoju enterijera uslovljenog pravoslavnim obredom i fasada u najboljoj zapadnoj, romano-gotičkoj tradiciji, vekovima je mesto hodočašća zbog poklonjenja relikviji – moštima Svetog Kralja. Sve su te vrednosti prepoznate kao univerzalne kada su ova četiri spomenika upisana u Listu svetske baštine Uneska – ističe Svetlana Pejić.

Ali, osim ovih antologijskih civilizacijskih ostvarenja, a uprkos silnim razaranjima kroz istoriju i u savremeno doba, mnoštvo svetinja svedoči o visokim dometima srpskog stvaralaštva u ovim predelima, dodaje istoričarka umetnosti iz Zavoda, navodeći manastir Banjsku sa grobnom crkvom kralja Milutina, vlastelinske zadužbine u Budisavcima, Lipljanu ili Crkolezu, bogomolje do danas pretekle u urbanim celinama, kakve su u Prizrenu crkve Svetog Nikole (Tutića), Svetog Spasa (Vladojevića) ili Svetog Đorđa (Runovića), sve podignute tokom 14. veka, ili devički manastir otšelnika Joanikija, zasnovan neposredno pred pad pod Turke.

– Ni u doba osmanske vladavine nisu posustajali napori pravoslavnog življa da izgradi i ukrasi svoje parohijske crkve, pa je u omalenoj Sredačkoj župi na obroncima Šar-planine, na primer, sačuvano čak sedam bisera sakralnog stvaranja u 16. i 17. veku. Uprkos učestalim stradanjima, i na kraju 2017. godine, teritorija Kosova i Metohije premrežena je očuvanim svedočanstvima stare srpske monumentalne umetnosti – napominje Svetlana Pejić.

Kada se to zna, onda je jasno da Raško-prizrenskoj eparhiji nije lako da se izbori sa albanskim „čuvarima” našeg kulturnog blaga, jer su zapravo monasi i monahinje najbolji čuvari mnogo toga vrednog što imamo tamo.

– Naše monaške zajednice pokazuju izuzetnu žilavost zasnovanu na uverenju da se samo čuvanjem „žive vatre” na ognjištu može obezbediti kontinuitet, pa time i održanje svetinja. Prava paradigma u tom smislu je manastir Devič kod Srbice, do temelja razaran i obnavljan čak tri puta u poslednjih sto godina. Osim monaštva, slične principe neguje i sveštenstvo Srpske pravoslavne crkve koje se stara o obnovljenim crkvama, na primer u Prištini, prizrenskoj Bogorodici Ljeviškoj ili u većim srpskim zajednicama u Velikoj Hoči i u okolini Gračanice. U saradnji sa službom zaštite svi oni nastoje ne samo da se na crkvama blagovremeno preduprede štete izazvane vlagom od prokišnjavanja, na primer, kao u crkvi Svetog Nikole u Prištini, nego i da se stara zdanja savremeno i valjano prezentuju, recimo spoljnim osvetljenjem u Ljeviškoj, Lipljanu, uvek u interesu očuvanja baštine – kaže naša sagovornica.

Kad je reč o tome gde je najviše manastira i zidnog slikarstva sačuvano, a gde su ostale ruševine, ona najpre podseća da je Deklaracija o nezavisnosti Kosova iz 2008, koja je odmah naišla na podršku velikog dela međunarodne zajednice, unela niz promena i u mogućnosti delovanja srpske službe zaštite na očuvanju baštine.

– U odnosu na silinu agresije, kakva je iskazana miniranjem i potpunom devastacijom niza nepokretnih kulturnih dobara srpske provenijencije neposredno nakon okončanja NATO agresije 1999. i još jednom, u martovskom pogromu 2004, sličnih ataka više nije bilo. Celine uništene do temelja – kao manastir Dolac, crkve iz 14. veka u Mušutištu i Rečanima, ili one iz 16–17. veka u Kijevu, Mlečanima, Čabiću, sada su zgarišta, gomile građevinskih ostataka zaraslih u korov. O sanaciji pak, gde je ona bila moguća, starala se međunarodna zajednica kako sredstvima, tako i stručnim kadrom, što se najočitije ispoljilo u Prizrenu, gde su obnovljene saborna crkva Svetog Đorđa i zgrada Bogoslovije ali i saniran oštećeni živopis u Bogorodici Ljeviškoj i u crkvi Svetog Đorđa Runovića – pominje ona konkretne primere.

Njeni boravci na Kosovu i Metohiji počeli su još osamdesetih godina prošlog veka kada je završavala studije i nastavili se nakon zaposlenja u Republičkom zavodu. Sticala je iskustvo tokom terenskog istraživanja srpske sakralne baštine iz doba turske vladavine, inače njoj najizazovnijeg posla.

– Do ratnih zbivanja 1999. kretala sam se uglavnom nesmetano, a lični doživljaj nelagodnosti potiskivala sam svešću o ograničenosti svog boravka u tim uslovima. Mnogo teže su mi padali razgovori sa srpskim seoskim stanovništvom. Za njih je moja pojava predstavljala mogućnost da se požale na odnose sa susedima – od promene vodotoka za navodnjavanje povrtnjaka, do zabrane ispaše stoke – sve s nadom da ću moći da im nekako pomognem. Neposredno posle dolaska međunarodnih snaga na Kosovo i Metohiju kretali smo se isključivo s vojnom pratnjom prema unapred utvrđenom itinereru i u kratkotrajnom obilasku spomeničkog nasleđa. Sada je kretanje moguće, ali su u velikoj meri izgubljene ingerencije za rad na zaštiti – napominje ona.

Šta su argumenti kojima Svetlana Pejić i njene kolege brane naše kulturno blago, posebno na međunarodnim skupovima gde bude istoričara umetnosti i konzervatora koji zatvaraju oči pred činjenicom da su Nemanjići ostavili ono što Albanci potražuju sada „kao svoje”?

– Za iole obrazovanog čoveka je dokazivanje srpskog porekla nasleđa zapravo izlišno. Iskoračivši iz fonda nepokretnih kulturnih dobara, navela bih ovde možda najpotpuniju, potkrepu hrisovuljom, osnivačkom poveljom kojom ktitor ekonomski osigurava svoju zadužbinu darujući joj vlastelinstvo i u njemu poimence navodeći sva sela s njihovim stanovništvom. Takvi pravni dokumenti sačuvani su za Banjsku i prizrenske Svete arhanđele, tri hrisovulje izdate su Dečanima, a gračanička je čak fresko-tehnikom prepisana na zidu. Kao istorijski izvori prvoga reda, osim nesumnjive konfesionalne pripadnosti pobrojanih žitelja, povelje su podjednako značajne za proučavanje topografije i istorijske geografije, kao i sa aspekata starog srpskog jezika i pisma – kaže istoričarka umetnosti iz Zavoda, tvrdeći da nema sporova među naučnicima o poreklu baštine i da su u kriznim situacijama agresije i pogroma inostrani stručnjaci u svojim sredinama podizali svest o značaju srpskog nasleđa u kosovsko-metohijskim oblastima i pružali nam svakovrsnu podršku. Ipak, dodaje, uplivi politike u nauku su evidentni.

– Kratovski zlatar Georgije, postradao od Turaka u Sofiji početkom 16. veka, slikan je u srpskoj sredini neposredno posle uspostavljanja kulta. Jedna od lepih predstava nalazi se u priprati Pećke patrijaršije i delo je radionice slikara Andreje i Longina, koju je patrijarh Makarije (Sokolović) angažovao 1565. da živopiše obnovljeno zdanje. Snimak lika Svetog Georgija Novog kolegijalno sam poslala istraživaču iz inostranstva, koji se tom temom bavi na širem balkanskom prostoru. U publikaciji je uz ilustraciju korektno navedeno da je reč o Svetom Georgiju Novom iz priprate Pećke patrijaršije, da je snimak iz foto-fonda Republičkog zavoda, ali je kao prostorna odrednica navedeno Kosovo, a ne Srbija. Tek me je to osvestilo – autor živi u državi koja je priznala nezavisnost Kosovu – navodi Svetlana Pejić jedan od takvih primera.