Kontinent srpske kulture

Srbi u Americi i njihova periodika naslov je najnovije knjige Krinke Vidaković Petrov, objavljene nedavno u izdanju Instituta za književnost i umetnost iz Beograda. Reč je o prvom tomu studije koja, prema rečima autorke, poznati istoričar i kritičar književnosti, ima za cilj da pruži pregled srpske periodike u razdoblju 1893–1941, s naglaskom na godine pre Prvog svetskog rata. Knjiga „Srbi u Americi i njihova periodika” vrvi dragocenim podacima o pokretačima listova, njihovim urednicima i o uslovima, kako kaže naša sagovornica, u kojima se srpska periodika u Americi razvijala.

Koliko je obrađivana tema srpske periodike u iseljeništvu,  da li su  joj više pažnje posvećivali istraživači iz matice ili Amerike?

U istraživanju periodičkih publikacija, novina, časopisa, godišnjaka, u Sjedinjenim Američkim Državama bio je učinjen prvi korak izradom bibliografija, često nepotpunih, posebno kada je u pitanju rana periodika, jer je ona većini istraživača bila i ostala delimično ili sasvim nedostupna. Domaći bibliografi, Vuk Dragović u „Srpskoj štampi između dva rata 1915–1945 (1956)” i Milica Kisić i Branka Bulatović u „Srpskoj štampi 1768–1995 (1996)” obrađivali su je u okviru srpske periodike uopšte, dok su američki bibliografi Robert P. Gaković i Milan Radović u „Serbs in the United States and Canada. A Comprehensive Bibliography (1976)” to učinili u okviru opšte bibliografije Srba u Severnoj Americi. Suštinski je, ipak, ostao neistražen taj značajni „kontinent” srpske kulture u dijaspori. Priča o srpskoj periodici u Americi počinje u San Francisku, gde je 1880. osnovana prva izrazito srpska organizacija – Srpsko-crnogorsko literarno i dobrotvorno društvo. Ono je 1883. pokrenulo prvi srpski list u Americi – „Slobodu”. Od tada do danas izlazilo je više od sto srpskih periodičkih publikacija, koje pružaju obilje građe za proučavanje svih oblasti istorije srpskog iseljeništva u Americi.

Kakav je, kroz period od jednog veka, bio odnos matice i iseljenika?

Tokom devetnaestog veka pa do uspostavljanja Jugoslavije većina srpskih iseljenika u Americi poticala je iz krajeva pod tuđinskom vlašću, a tek manji broj iz slobodne Srbije, koja je tada bila zemlja imigracije, a ne emigracije. Tadašnja Srbija nije mogla da pomaže iseljenicima, jer je bila relativno siromašna država, zaokupljena borbom za oslobođenje, a potom borbom za opstanak i ujedinjenje. Iseljenici su u svakom pogledu bili prepušteni sami sebi, jer o njima nisu brinule ni Austrougarska, kao država iseljavanja, ni SAD kao država useljavanja. Srpski iseljenici u Americi, koji većinom nisu nikad nogom kročili u Srbiju, osećali su je ipak kao svoju duhovnu maticu. Njena „deca”, kao deca Sv. Save, rasuta po dalekim američkim prostranstvima, pomagala su je dubokim i snažnim rodoljubljem – političkom i propagandnom borbom i humanitarnim akcijama. Američki Srbi su, sem toga, i pre nego što su SAD ušle u rat 1917, stigli u velikom broju da se na Solunskom frontu bore kao dobrovoljci za svoju „majku Srbiju”. Po broju žrtava oni su bili prvi, čak i u odnosu na srpsku vojsku, jer je svaki drugi dobrovoljac položio svoj život za njenu slobodu. U vreme prve Jugoslavije javila su se izvesna nastojanja matice da učvrsti svoj odnos sa dijasporom, da podstakne povratak iseljenika i uspostavi ekonomske odnose, ali su ta nastojanja jenjavala kada je s reči trebalo preći na dela.

Šta pokazuje period i kakada su u pitanju nacionalna osećanja (srpska) i jugoslovenstvo, politička opredeljenja…

Period uoči Drugog svetskog rata odlikovalo je bavljenje pravim iseljeničkim pitanjima: integracijom u američko okruženje, rešavanjem ekonomskog statusa i očuvanjem srpskog kulturnog i duhovnog nasleđa u uslovima amerikanizacije i ograničenja novog doseljavanja (usled novog američkog zakona kojim su uvedene kvote). Tada je bilo važno i pitanje razvoja srpsko-američkog identiteta kod dece iseljenika rođenih u Americi – Amerikanaca srpskog porekla. To je, međutim, i vreme u kojem jačaju socijalističke organizacije s kritičkim odnosom prema nacionalnim iseljeničkim organizacijama i jugoslovenskoj državi, viđenoj kao nedemokratskoj „tamnici naroda”. Pitanje jugoslovenstva zaoštreno je naročito razbijanjem Jugoslavije za vreme Drugog svetskog rata, stvaranjem NDH i ustaškim genocidom nad Srbima. Kod prevashodno nacionalnih srpskih organizacija tada su njihova rodoljubiva i nacionalna osećanja, koja su iseljenici u Americi čuvali kao zenicu u oku, dostigla vrhunac. To je bilo vreme bremenito dramom i vrtoglavim, mnogostranim aktivnostima, „junačko” doba koje beleži i proliferaciju srpskih periodičkih publikacija. U ratno vreme je bilo aktualizovano i pitanje odnosa etničkog načela prema jugoslovenstvu kao državotvornoj ideologiji. Po završetku rata Ameriku je zapljusnuo novi talas srpskih iseljenika, a ideološko-politički karakter dobio je ponovo na značaju stvaranjem komunističke Jugoslavije. To je uslovilo dugi „hladnoratovski” period smetnji na vezama matice i dijaspore, pa čak i otvorene konfrontacije, sve do devedesetih godina prošlog veka. U vreme konačnog razbijanja Jugoslavije ideološki sukobi se potiskuju na marginu da bi rodoljubivi porivi zauzeli središnji prostor.

Kroz kakve je mene prolazio „Amerikanski Srbobran”? Koji je bio najteži period u veku njegovog postojanja?

Amerikanski Srbobran pokrenut je 1906. godine u Pitsburgu, gde bez prekida i danas izlazi. U početku je štampan isključivo na srpskom jeziku, ali je 1930. uvedena „engleska strana”, koja se vremenom razvila u englesku sekciju, komplementarnu srpskoj. List je pokrenuo Srpski pravoslavni savez Srbobran (osnovan 1901), koji se 1929. spojio s drugim potpornim savezima u jedinstvenu organizaciju pod imenom Srpski narodni savez. Ovo je decenijama bila najjača i najvažnija srpska organizacija u Americi. Najteži, a i najvažniji periodi „Amerikanskog Srbobrana” bila su ratna vremena, a posebno devedesete godine prošlog veka, kada su SAD uspostavile izrazito negativan stav prema legitimnim srpskim interesima.

Da li, i koliko, Vaša knjiga aktualizuje nekadanašnja zbivanja? Možda i anticipira?

Studija „Srbi u Americi i njihova periodika” trebalo bi da pruži uvid u malo poznatu kulturnu, političku i socijalnu istoriju srpskog iseljeništva u ovoj zemlji. Ona bi istovremeno trebalo da predoči kontinuitet nacionalnog načela kod srpskih iseljenika, koji tokom čitavog jugoslovenskog perioda nisu želeli da se odreknu svojih tradicionalnih, etnički zasnovanih organizacija. To nisu učinili ni oni koji su podržavali jugoslovensku državotvornu ideju, a kamoli oni koji nisu. Istorija Srba u Americi pokazuje da je nacionalna svest istrajnija od ideoloških struktura, mada su raniji iseljenici bili američki Srbi, dok su njihovi potomci sve više postajali srpski Amerikanci.