Gračanica - toplina večnosti

Uoči napada albanskih ekstremista na srpske svetinje na Kosovu i Metohiji 17. marta 2004. godine, svetska publika imala je prilike da na izložbi posvećenoj Vizantiji u njujorškom Metropoliten muzeju vidi i dvadesetak ikona i fresaka iz srpskih manastira. Direktorka postavke dr Helen Evans tom prilikom je izjavila: „Po meni, Gračanica je najlepši manastir vizantijske kulture u Srbiji. Njena arhitektura je predivna i s pravom zaslužuje epitet jednog od najlepših hramova na svetu.”

Manastir Gračanicu sagradio je kralj Milutin između 1315. i 1321. godine i posvetio Uspenju presvete Bogorodice. To je bila i poslednja od 42 zadužbine koje je izgradio od Beograda, Soluna i Barija do Jerusalima i Carigrada za 42 godine svoje vladavine.

Kralj Milutin se ženio više puta, prvo tesalskom princezom, pa sestrom žene svoga brata Dragutina - Jelisavetom, zatim Anom, ćerkom bugarskog kralja Đorđa Tertera, sa kojom je dobio sina Stefana Dečanskog. Njegova žena bila je i Simonida, ćerka vizantijskog cara Andronika Drugog. Kada je Milutin umro, Simonida se zamonašila u jednom manastiru u Carigradu.

Upravo ona je i bila inspiracija za danas najpoznatiju fresku u manastiru Gračanici. Nakon što je oštećena na mestima gde su bile naslikane oči kraljice, pesnik Milan Rakić posvetio joj je stihove  („Arbanas ti je nožem izbo oči...”) u jednoj od svojih najlepših pesama.

Uvek na meti

Gračanica se nalazi u istoimenom selu desetak kilometara od Prištine, administrativnog centra Kosova i Metohije. Vreme 14. i 15. veka bio je period velike duhovne slave manastira. U Gračanici su živele stotine monaha koji su razvili veoma intenzivnu duhovnu i umetničku delatnost. U drugoj četvrtini 16. veka tu je bilo i središte novobrdskog mitropolita koji je u manastir doneo i prvu štampariju. Kasnije, usled velikih turskih zuluma, manastir je napušten i crkva je služila za parohijske potrebe. Posle Drugog svetskog rata obnovile su ga monahinje i od tada on služi kao ženski manastir. Danas u njemu živi dvadesetak monahinja koje se bave ikonopisanjem, vezom, poljoprivredom i drugim monaškim poslušanjima.

(/slika2)Crkva Uspenja Bogorodice je jedini sačuvani objekat srednjovekovnog manastira Gračanice. I pored toga što su ostale manastirske zgrade nestale bez traga, sama crkva predstavlja jedan od najbolje očuvanih crkvenih spomenika srednjovekovne Srbije. Crkva sa pet kupola je vrhunsko ostvarenje vizantijskog umetničkog kruga 14. veka. Stradala je više puta, prvo u vreme Kosovske bitke, a zatim u 15. veku.

Pisani izvori, kao i uništenje pratećih objekata manastirskog kompleksa, svakako svedoče o burnoj istoriji Gračanice. Početak 20. veka predstavlja i početak novog poglavlja u životu ovog manastira. Godine 1903. prokrijumčareno je i postavljeno crkveno zvono. Tada se, prvi put od 16. veka, oglasilo. Izbijanjem Prvog balkanskog rata u oktobru 1912. godine manastir je konačno dospeo u srpske ruke. Nažalost, ovaj datum nije označio i kraj propadanje svetinje. Za vreme Prvog svetskog rata, tačnije u novembru 1915. godine, Gračanicu su opljačkali Bugari, ali loše staranje o manastiru nastavlja se čak i nakon konačnog oslobođenja i stvaranja Jugoslavije 1918. godine.
Uoči Drugog svetskog rata ovde su sagrađeni veliki konak i dve zgrade, sa severne i južne strane. Porta je ograđena i napravljena je velika kapija po projektu arhitekte Bogdana Nestorovića.

Od 1987. do 1997. godine izvođeni su konzervatorski radovi na svim manastirskim građevinama. Priprata je zastakljena 1987. godine, a naredne godine oko crkve je izvedena drenaža i temeljni zidovi su zaštićeni od vlage. Povodom obeležavanja šest vekova Kosovske bitke preuređena je u riznicu manastirska zgrada. Obnovljena je manastirska kapija, crkva je spolja osvetljena a u unutrašnjosti je postavljena nova oltarska pregrada. Iste godine rekonstruisan je i centralni deo velikog konaka.

Iskopane oči

Osim freske na kojoj su Simonida i kralj Milutin, značajne su i freske sa ciklusima Vaseljenskih sabora, Akatista Presvete Bogorodice i Rođenja Gospodnjeg. Na zidovima ove crkve takođe se mogu naći i portreti srpskih arhiepiskopa i patrijaraha kao i pogrebna scena gračaničkog mitropolita Dionisija.

 Gračanička riznica je uništena u požarima 1379. i 1383. U manastiru se i danas čuva zbirka starih ikona, među kojima je značajna ikona Hrista Milostivog iz 14. veka, jedinstvena po svojim dimenzijama (269 cm x 139 cm).

Kao i drugi Milutinovi manastiri, Gračanica je vekovima, iako pljačkana, skrnavljena i napadana, ostala simbol ponosa svog naroda, održavajući ga u životu u teškim vremenima.

Nakon rata na Kosovu i Metohiji 1999. godine u Gračanicu je preneto sedište episkopa raško-prizrenskog, koji je morao da napusti Prizren. Manastir je postao ne samo duhovno već i nacionalno i političko središte srpskog naroda ovog kraja. U njemu se svakodnevno organizuju brojni skupovi i sastanci sa međunarodnim predstavnicima, sa ciljem da se obezbedi opstanak i život srpskog naroda na Kosovu i Metohiji.

Ne kažu bez razloga oni koji su posetili manastir da po izlasku iz crkve, kad dodirnu dlanovima hladni gračanički kamen, osete toplinu večnosti.