Počivalište tri konfesije na brdu Gardoš

Jedno od najstarijih mesta u gradu gde su svoj mir našli „naslednici” osnivača Taurunuma je Zemunsko groblje. Nastalo je u prvoj polovini 18. veka, mada su na ovom mestu pronađene grobnice iz najstarijih neolitskih vremena. Zemunsko groblje na Gardošu već puna dva i po veka jedino je počivalište stanovnika Zemuna i jedno je od najstarijih do danas aktivnih grobalja na području Beograda. Svedočanstvo o njemu ostavio je u svojoj monografiji „Zemunsko groblje” čuveni prof. Miodrag Mija Dabižić, istoričar, kustos, pisac.

„Tu počivaju bivši građani Zemuna i namernici s raznih strana. Svi su oni radili i osećali. Mnogi i sticali ugled, imetak, pa i slavu. Najzad, ovde su se smirili – večiti počinak našli su na bregu Gardošu”, napisao je profesor Dabižić. Priča o Zemunskom groblju oslanja se na njegovu knjigu.

Zemunsko groblje uživa status spomenik kulture i nalazi se u okviru prostorne kulturno-istorijske celine „Staro jezgro Zemuna”, koja je proglašena za kulturno dobro od velikog značaja za republiku.

Na ovom groblju zajedno počivaju pripadnici tri konfesije, starosedeoci, ali i ljudi koje su različiti istorijski vetrovi i dunavski talasi doneli na ove prostore.

Već sama lokacija, na uzvišici izvan grada, upućuje na starost groblja lociranog na tradicionalan način.

„Iz najstarijeg austrijskog plana Zemuna iz 1740. godine, koji se čuva u bečkom Dvorskom komornom arhivu, naznačeni su srpska crkva i groblje koji su se nalazili u neposrednoj blizini Nikolajevske crkve, u podnožju i na donjoj padini Gardoša. Na izlasku iz Zemuna, ka bregu iznad današnjeg Trga Branka Radičevića, ubeležena je kapela Žalosne Gospe koja je bila začetak rimokatoličkog groblja”, objašnjava istoričar umetnosti Aleksandra Dabižić iz Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada i ističe da groblje pouzdano postoji u poslednjoj deceniji prve polovine 18. veka. Tada su već tu bila sva tri groblja, i do danas tu se sahranjuju pripadnici tri konfesije, što svakako predstavlja istorijsko obeležje Zemuna.

A svaki konfesionalni deo groblja ima svoju istoriju i obeležja.

„U planu iz 1740. godine zabeleženo je da se iznad današnjeg Trga Branka Radičevića ili početka Ulice cara Dušana, nalazi jedna kapela koja je prepravljena i kasnije posvećena Žalosnoj Gospi. Pominjanje kapele dovodi do zaključka da je to začetak rimokatoličkog groblja nastalog doseljavanjem stanovništva iz tadašnje Austrije i Nemačke”, objašnjava Dabižić.

Na ovoj kapeli je ploča s reljefom Isusa Hrista, rad čuvenog vajara Rudolfa Valdeca, na istočnom zidu, i postavljena je u spomen župniku Mati Štracu (1847–1911).

Na sredini glavne staze je gvozdeno raspeće Isusa Hrista oblikovano u gotičkom stilu. Posebno mesto zauzima kapela apotekarske porodice Treščik podignuta 1906. godine, prema planovima zemunskog preduzetnika Franje Jenča, koji na ovom groblju takođe ima grobnicu.

Među, po izgledu, značajnim nadgrobnim spomenicima je grobnica porodice Kulundžić, koju su putevi iz Hercegovine, preko Deliblata, doveli u Zemun; porodice Arnjaš, čiji je predak gradio bunare, porodice Gnus, koja se bavila izgradnjom i popravkom brodova. Tu je i grobnica Franjevaca, u kojoj je sahranjeno 12 monaha, grobnica porodice Abafi, čiji su sinovi kao borci NOP-a poginuli u Drugom svetskom ratu...

A da obeležja nisu podizali samo članovi porodice pokazuje grob potkapelana Hajniriha Velša (Beč, 1839 – Zemun, 1890), kome je spomenik, kao svom prvom komandantu i osnivaču, podiglo Dobrovoljno vatrogasno društvo u Zemunu.

Ratni vetrovi donosili su u zemunske krajeve ljude s različitih meridijana. Mnogima od njih je groblje na Gardošu bila poslednja stanica na ovozemaljskom putu. U jednom delu katoličkog groblja sahranjene su tako i žrtve Prvog svetskog rata, ali i angloameričkog bombardovanja 1944. godine. Ovde se nalazi i zajednički grob italijanskih zarobljenika iz Drugog svetskog rata, na kome piše: „Morti soldati italiani.” U blizini njih sahranjen je čak i član posade jednog američkog aviona oborenog drugog dana bombardovanja Zemuna.

Grobnice graditelja, inženjera, advokata, osnivača fabrika, vinarija, zanatlija... nalaze se jedne kraj drugih. Svojim izgledom i oblikom mnoge zavređuju pažnju poznavalaca ne samo građevinarstva već i umetnika. U njima počivaju ljudi koji su svoje veštine i znanje utkali u istoriju Zemuna.