Prijateljstvo izniklo iz stradanja

Nedavna vest da će Norveška kuća u Gornjem Milanovcu biti prodata ustalasala je javnost. Uzbuna je, srećom, bila lažna pa će tako objekat sagrađen 1987. i dalje svedočiti o prijateljstvu našeg i norveškog naroda. A to prijateljstvo je uspostavljeno u Drugom svetskom ratu, u vremenima stradanja interniraca s prostora bivše Jugoslavije u logorima širom Norveške. Sećanje na više od 4.000 naših logoraša u toj zemlji danas čuva petnaestak obeležja, među kojima je i spomenik u Oslu, otkriven 1976. u prisustvu tadašnjeg kralja Norveške Olafa Petog, kaže istoričar Dejan Ristić.

Što se tiče Norveške kuće, koja simbolizuje tradicionalnu srpsku brvnaru i vikinški brod spojene u jednu celinu, ona je izgrađena od norveškog drveta isečenog po specifikaciji i poslatog sa severa Evrope u Šumadiju. Kada je pre tri decenije otvorena, dobila je prestižnu nagradu za najbolje arhitektonsko ostvarenje. U njoj se od otvaranja nalazila muzejska postavka posvećena našim građanima stradalim u logorima u Norveškoj, kongresna sala kao i ugostiteljski objekat. Kuća je izgrađena donacijama Društva jugoslovensko-norveškog prijateljstva, opštine Gornji Milanovac, norveške vlade i ambasade, kao i tadašnjeg građevinskog preduzeća „Graditelj” iz Gornjeg Milanovca. Direktor te firme, koja je bila i izvođač radova, bio je Živorad Bata Knežević, jedan od preživelih interniraca u logorima Norveške. A tih interniraca je s područja Jugoslavije, prema rečima Dejana Ristića, bilo ukupno 4.268, pri čemu su više od 90 odsto činili Srbi.

„Svega nešto više od 1.700 jugoslovenskih interniraca je dočekalo kraj rata i našlo se na slobodi”, objašnjava Ristić za „Politiku”.

Ristić kaže da su s okupacijom Norveške i uspostavljanjem Kvislingovog režima u toj zemlji formirani koncentracioni logori po uzoru na one u Nemačkoj. U njih će od 24. aprila 1942. do početka aprila 1943. pristizati internirci s našeg podneblja, među kojima čak i dečaci od trinaest godina. Zatočenici su u logorima bili izloženi nasilju, zlostavljanju, prinudnom radu i likvidacijama. Jedno od stratišta je bila šuma nedaleko od logora Falstad, gde je ubijeno oko 220 zatočenika, a među do sada identifikovanim žrtvama je i 61 s područja Jugoslavije, kaže Ristić.

Najgori logor je bio u mestu Beisfjord kod Narvika, iako je postojao svega četiri meseca, i to – samo za jugoslovenske internirce. O prisilnom radu naših interniraca u Norveškoj, 1955. snimljen je i film „Krvavi put” u jugoslovensko-norveškoj koprodukciji, koji su režirali Kore Bergstrom i Radoš Novaković. Posvećen je internircima iz logora Korgen, uspostavljenog 1942. sa oko 400 logoraša koji su radili na izgradnji puta Korgen–Ozen, poznatijeg kao „krvavi put”, objašnjava Ristić.

Do sada je, kaže, identifikovano ukupno 1.373 osobe s područja Jugoslavije, koje su stradale u logorima u Norveškoj između 1942. i 1945. godine, od čega su njih 1.282 bile srpskog porekla.