Šarm Gomonovih slika

Posle turskog bombardovanja Beograda 1862. godine, odnosno dobijanja potpune nezavisnosti Srbije 1867, Beograd se naglo širio izvan okvira dotadašnje varoši omeđene turskim šancem. Ugostitelj Đorđe Pašona je kupio plac kraj Carigradskog druma (na uglu današnje Makedonske i Braće Jugovića ulice) i na temeljima nekadašnjeg turskog hana sazidao je kafanu sa hotelskim sobama na spratu.

„Bulevar” nije spadao u otmene beogradske lokale, već je bio popularno svratište srednjeg staleža i ljudi koji su se nalazili na proputovanju. Pašona je skoro redovno angažovao ženske orkestre iz inostranstva (austrijske ili češke damen-kapele) i njihov „tingl-tangl” program, kako je onda, prema nemačkom, nazivan estradni muzičko-igrački nastup, svakako je privlačio goste. Godine 1896. Herbert Vivien, dopisnik „Dejli ekspresa” i „Morning posta” iz Londona, opisuje „Bulevar” kao beogradski mjuzikhol. Pevačice i igračice su stanovale u hotelskim sobama na spratu, što dopušta pomisao da se kod „Bulevara” mogla naći i druga vrsta razonode. U velikoj (današnjoj bioskopskoj) dvorani kod „Bulevara” organizovane su razne priredbe, koncerti i zabave. Krajem devetnaestog veka tu su dvoranu za svoje zabave često koristila razna zanatlijska i radnička udruženja. Za vreme Majskog prevrata 1903. godine „Bulevar” je bio jedna od pet kafana iz kojih su zaverenici pošli na izvršenje svojih zadataka. U ovoj dvorani je avgusta 1903. godine osnovana Srpska socijaldemokratska stranka.

Prva kinematografska predstava održana je u Beogradu 6. juna 1896. godine na Terazijama, u kafani kod „Zlatnog krsta”, na mestu gde je danas „Dušanov grad”. Posle toga su u prestonicu Srbije sve češće zalazili razni putujući bioskopi, prikazujući filmove po kafanskim salama (veliki putujući bioskopi sa sopstvenim šatrama su se pojavili tek početkom dvadesetog stoleća). Prvi sigurni podaci o filmskim predstavama kod „Bulevara” datiraju iz 1899. godine, kada su tu gostovala dva putujuća bioskopa – jedan je samo reklamiran kao „sinematograf”, dok je drugi nosio naziv „Amerikanski bioskop”.

Od 1899. do kraja 1900. godine u sali kod „Bulevara” održavalo je svoje predstave pozorište velikog srpskog glumca i pisca Brane Cvetkovića, kome je on dao naziv „Orfeum”, ali ga je publika češće nazivala „Branino pozorište”. U okviru programa „Orfeuma” prikazan je u leto 1900. godine film o venčanju kralja Aleksandra Obrenovića i Drage Mašin, koji je u Beogradu snimio nepoznati strani snimatelj.

Krajem prve decenije dvadesetog veka počeli su da rade u Beogradu polustalni i stalni bioskopi. Godine 1907. i 1908. kod „Bulevara” je „... držao bioskop g. Pavle Tica”. Prema nekim napisima u štampi možemo zaključiti da je tehnički kvalitet ovih projekcija bio slab – „slike su treperile i igrale”.

Godine 1909. u sali kod „Bulevara” počela je da radi prva opera u Beogradu koju je, bez pomoći države, organizovao i vodio Žarko Savić, inače prvi srpski operski pevač koji je pre toga ostvario uspešnu karijeru u inostranstvu. Za Savićevu operu sala je posebno preuređena i na završetak radova se čekalo nekoliko meseci, do jeseni 1909. godine. Iz tog vremena, očigledno, potiče današnja unutarnja dekoracija sale. „Opera na Bulevaru” je radila sve do početka 1911. godine i od toga vremena naziv „Opera” potpuno je potisnuo raniji naziv „Bulevar”.

U leto 1910. godine u sali „Opere” prikazan je beogradskoj publici „Hronomegafon Gomon” – ozvučeni film – s tim što je uz sliku reprodukovan i odgovarajući zvuk pomoću naročito konstruisanog fonografa. Zvuk je pojačavan pomoću komprimiranog vazduha. Ove su predstave, sudeći prema pisanju tadašnje štampe, imale uspeh kod gledalaca. Od 1912. do 1914. godine kod „Opere” je radio „Gomonov bioskop”, posebno vezan za ovu francusku firmu. Pored ostalog, u „Gomonovom bioskopu” bili su redovno prikazivani i filmski žurnali iz balkanskih ratova.

Za vreme Prvog svetskog rata i austrougarske okupacije dvorana nije korišćena za bioskopske predstave, a posle oslobođenja 1918. godine proradio je stalni bioskop „Opera”, s popularnim repertoarom, pre svega kaubojskim i avanturističkim (nemim) filmovima.

Promenivši vlasnike, početkom 1928. godine, bioskop je promenio i naziv. Od 21. januara 1928. u programu beogradskih bioskopa, umesto dotadašnjeg naziva „Opera” prvi put se javlja novi – bioskop „Balkan”. Toga dana je prikazivan film „Tornado” sa Patom i Patašonom.

U „Jugoslovenskom filmskom godišnjaku” za 1936. godinu piše: „Kinematograf BALKAN, vlasnik Draga Lazić,operater Jan Hruda, aparatura ERNEMAN, zvučni. Ulaznice 3, 5 i 7 dinara. Radi svakodnevno, program menja 4 do 8 puta mesečno”.

Za vreme Drugog svetskog rata, u okupiranom Beogradu, „Balkan” je radio uz mnoga ograničenja, kao i drugi bioskopi, prikazujući repertoar koji je nametao okupator.

Posle oslobođenja Beograda, oktobra 1944. godine, „Balkan” je bio jedan od prvih bioskopa koji su proradili. Dvorana je temeljno obnovljena 1980. godine, a zatim je – sve do naših dana – delila sudbinu drugih beogradskih bioskopa: osipanje broja gledalaca, postepeno opadanje tehničkih uslova zbog zastarelosti opreme i, najzad, raspad sistema i privatizaciju.

Za razliku od mnogih beogradskih bioskopa, „Balkan” ima svoju fizionomiju koju decenijama nije menjao. To je pre svega bioskop mladih gledalaca, željnih dvočasovne zabave, uzbudljivih doživljaja i dinamičnih filmova. U „Balkanu” je veza između gledalaca i događaja na ekranu uvek življa i bučnija nego li u nekoj drugoj dvorani. To je poseban šarm bioskopa „Balkan”.