Medveđa usluga

Često u pisanim i elektronskim medijima čujemo sintagmu Preševo, Bujanovac i Medveđa. Pored domaćih političara i novinara, ovaj pojam sistemski se koristi i od strane Albanaca sa Kosova i Metohije i iz Albanije. Vođen mišlju Viktora Klemperera da „reči mogu da budu kao mala doza arsenika: progutaju se neoprezno, čini se da nemaju nikakvog dejstva, i onda, nakon nekog vremena, oseti se otrovni efekat”, imam potrebu da ukažem na neadekvatnu upotrebu ovog pojma.

Nakon pobune na teritoriji opština Preševo, Bujanovac i Medveđa 2000. godine Vlada Srbije formirala je telo koje je trebalo da utiče na smirivanje međuetničkih odnosa i zaustavljanje oružanih sukoba. Prema Statutu, Koordinaciono telo Vlade Republike Srbije za opštine Preševo, Bujanovac i Medveđa predstavlja administrativno-izvršni organ.

Međutim, za 19 godina, koliko se koristi, zbog neadekvatne upotrebe počeo je da poprima elemente administrativno-teritorijalnog i geografskog pojma. Domaći političari i novinari sintagmu Preševo, Bujanovac i Medveđa najčešće upotrebljavaju s namerom da budu „politički korektni”. U slučaju albanskih političara upotreba ovog pojma je namerna i ima zadatak da stvori sliku jedinstvene geografske regije, sa ciljem političko-teritorijalnog distanciranja od centralne Srbije.

 Analizom strukture prostora opština Preševo, Bujanovac i Medveđa može se uvideti da one nemaju zajednički geografski i istorijski imenilac. Fizičkogeografski gledano, one predstavljaju diskontinuiranu teritoriju. Preševo i Bujanovac nalaze se u izvorišnom delu Južne Morave, za razliku od Medveđe, koja je pozicionirana u izvorištu reke Jablanice. Između ovih teritorija ne postoji fizički kontakt.

Na oblikovanje etničkih karakteristika i društveno-političkih procesa navedenih opština veliki uticaj imao je Berlinski kongres (1878). Ovaj istorijski događaj uslovio je etnocentrične migracije, što je podrazumevalo iseljavanje Albanaca sa teritorija koje su tada ušle u sastav Srbije. U tom periodu Preševo i Bujanovac ostaju u sastavu Osmanskog carstva, zbog čega dolazi do intenzivnog doseljavanja Albanaca.

Za razliku od njih, Medveđa u tom periodu ulazi u sastav Srbije, i na njenoj teritoriji dolazi do emigriranja albanskog stanovništva. Nepunih godinu dana nakon toga na prostoru Medveđe dolazi do povratka oko 200 albanskih porodica. Njihov povratak na teritoriju tadašnje Srbije ohrabrio i garantovao je Said-paša, tadašnji albanski oficir u redovima srpske vojske. Ove povratničke porodice naselile su se na desnoj dolinskoj strani Jablanice u selima Svirce, Grbavce, Kapit i Tupale, kao i u etnički mešovita sela Sijarina, Gornja Lapaštica, Stare Banje, Ravne Banje, Đulekare i Sijarinska Banja.

Prema popisu iz 2011. godine na teritoriji Medveđe živelo je 7.430 stanovnika, od čega 527 (7,1 odsto) albanske nacionalnosti. U opštini Medveđa Albanci naseljavaju 16 procenata teritorije, koja ima periferan položaj s obzirom na to da se nalazi u visinskom pojasu između 500 i 1.000 metara nadmorske visine i van značajnih saobraćajnica. Stepen transponovanja albanske kulture na prostoru Medveđe je nizak, što se može uočiti posredstvom toponima. Albanski toponimi utvrđeni su samo u granicama naselja Svirce, Grabovce i Sijarina, i to isključivo oronimi, odnosno nazivi koji se odnose na uzvišenja u reljefu.

To ukazuje da su Albanci na teritoriju Medveđe došli kao stočari iz Malesije u Albaniji preko planinskih obronaka Žljeba, Mokre planine, Rogozne i Kopaonika, prateći pašnjake.

 Upotreba sintagme Preševo, Bujanovac i Medveđa, kao i nedavna poseta albanskog predsednika Ilira Mete, mogu se smatrati pokušajima političko-teritorijalnog transponovanja Medveđe u albanski etnički prostor.

Geografski institut „Jovan Cvijić” SANU

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista