Uzvišena stremljenja Kose Bokšan

Dela naše poznate slikarke Kosare Bokšan (1925–2009) iz ciklusa „Ikar” i „Žena planina”, nastala početkom sedamdesetih godina, koja su sredinom decembra prošle godine bila izložena u Galeriji Rima u Kragujevcu preselila su se u istoimeni izlagački prostor u Beogradu i od danas u 20 sati pa do 6. maja biće pred publikom. Ima i noviteta u odnosu na kragujevačku postavku – ovoga puta izloženo je i nekoliko ključnih radova iz šezdesetih godina kao i crteži umetnice koji predstavljaju svojevrsnu uvertiru u radove nastale sedamdesetih, ali i njihov paralelni istraživački pandan, koji do sada nisu bili viđeni.

Ova članica Zadarske grupe podjednako je pripadala srpskom, odnosno jugoslovenskom i francuskom kulturnom prostoru, a njen umetnički opus, koji nastaje u Beogradu, Zadru i Parizu, od šezdesetih godina na relaciji Beograd–Pariz–Vela Luka, različit je po svojoj stilskoj, tematskoj i konceptualnoj orijentaciji, u njemu se može kao jedina konstanta pronaći posvećenost prirodi kao mestu boravka i stvaranja, kao uporištu inspiracije. Kako objašnjava Marija Stanković, istoričarka umetnosti i kustos beogradskog ogranka Galerije Rima, njeno stvaralaštvo proteže se od portreta, pejzaža i autoportreta urađenih u duhu ekspresivnog realizma u formativnom periodu, preko u početku blago geometrizovanih, a potom lirskih i pastuoznih apstraktnih kompozicija, pa do zenitnog likovnog izraza u kojem je došlo do redukcije, u kojem je prostor naizgled ukinut i gde dolazi do ispoljavanja potrebe za mitologizacijom likovnog sadržaja. Upravo u tom poznom ključu bi i trebalo čitati radove iz pomenuta dva ciklusa koji su u fokusu postavke, a koji, izražajni kakvi jesu, predstavljaju jedinstvene likovne pojave u istoriji srpske i evropske moderne umetnosti.

Njenog Ikara kritičar Žorž Budaj protumačio je kao pesimističan simbol, pad u beskraj, ali i predstavu čovekove ambicije, san o osvajanju nemogućeg, dok je njena žena za Lazara Trifunovića najpre uvedena kao meta, potom kao boginja i kao planina, kao element koji postepeno potpuno osvaja sliku. Kako dodaje kustoskinja, umetnicu u ovom slučaju ne zanimaju svakodnevni, efemerni trenuci, ona slika istine uzvišenih stremljenja i ideala. Govoreći o crtežima koji prate ovaj opus i delima iz šezdesetih ona ističe:

– Značaj dve slike pod nazivima „Crveni prostori” iz 1964. i „Odisej” iz 1967 ogleda se u simboličkoj likovnoj interpretaciji prirode i doživljaja koji priroda izaziva, a uvođenje mitološkog junaka Odiseja utrlo je put drugoj mitološkoj ličnosti, Ikaru. Serija crteža „Sunčeve spirale” važna je zbog toga što nam ukazuje na prostorno ustrojstvo slike, inicirano istraživanjem problema svetlosti sredinom šezdesetih godina, dok crteži „Žene planine” pripadaju istoimenom ciklusu slika, u njima, zahvaljujući brzim potezima i temperamentnom crtačkom daru, tektonski status žene kao planine dolazi do izražaja.