Identiteti, maske i Odisej

Opus španskog autora Pedra Almodovara prijemčiv je domaćoj filmskoj publici budući da sociološki i psihodemografski naša kultura gravitira mediteranskoj po temperamentu i po slavljenju karnalnog. Međutim, iako je nemalo autora izašlo iz Almodovarovog celuloidnog šinjela, savremeni španski film zapravo i nije u senci ovog velikog autora. Sa jedne strane, Aleks de la Iglesija (Perdita Durango, Grešna zajednica, Ferpektan zločin), odrastao na strip estetici, parodičar i mračni satiričar s neizbežnim rekvizitom – lešom, a sa druge, Alehandro Amenanbar (Teza, Otvori oči, Duhovi u nama), sklon natprirodnim elementima u žanru, pokazuju da postoje i drugačije poetike. Takođe, autori čija dela smo imali prilike da vidimo na prethodnom Festivalu autorskog filma, Antonio Banderas u debitantskoj režiji Letnje kiše, i Huan Karlos Falkona sa Skrivenom kutijom, ispostavljaju izrazit afinitet prema takozvanom filmu nostalgije.

Prošlonedeljna revija novog španskog filma pod nazivom Španski metar 2008, u selekciji Nebojše Popovića, urednika filmskog programa Kulturnog centra Beograda, a u saradnji sa Institutom Servantes, zatekla je publiku polifonijom autorskih poetika, atmosfera i narativnih strategija. Sedam filmova skorašnje produkcije potvrđuju nam da španski film ne podrazumeva uvek munjeviti, vrcavi dijalog, bahtinovski karneval, i karikaturalnost filmskih junaka. Sem vremešnog Bigasa Lune i njegovog Zovem se Huani, videli smo ostvarenja mahom mlađih autora – Temelje života Ramona Salasara, Iluzije Seska Gaja, Noć suncokreta Horhea Sanćesa Kabesuda, Iz tela u telo Visentea Penjaroće, Tamnoplavoskorocrno Danijela Sanćesa Arevala, i Stid Davida i Tristana Uljoe.

Salasarovi Temelji života spajaju pet junakinja različitog socijalnog statusa i ambicija, i u portretisanju svake od njih reditelj istovremeno istražuje ishodišta socijalne drame, satire, melodrame i romantične komedije. Lajtmotiv koji ih povezuje su stopala i cipele – nije u pitanju puki Frojdov fetiš već podmuklo dejstvo emancipacije i pokušaj da se stane na sopstvene noge i bude čvrsto na zemlji. Glumice nose film Temelji života – u ulozi kompulsivne bogatašice je Anhela Molina, španska inkarnacija Irene Papas, a sećamo je se i iz pomenute Falkonove Skrivene kutije, potom fernandelovski ekspresivna Monika Servera kao autistična devojka, prepoznatljiva iz uloge u Ferpektnom zločinu, i konačno transvestit (ili pak transseksualac), Antonija San Huan, glumac/glumica neverovatne fotogeničnosti.

Izdvojimo i Iluzije Seska Gaja – junak je filmski reditelj koji odlazi u planinsko selo da napiše scenario za novi film i zaljubljuje se u neposrednu, inteligentnu violinistkinju. Kao u najboljoj tradiciji novotalasovca Erika Romera, (Godišnja doba) par se nikada u potpunosti ne spaja, a filmski narativ gradi nastojanje protagonista da ispituju delikatnu liniju emocionalnog kontakta, poglede, konture tela, osmehe. No, za razliku od Romerovih, Gajevi junaci vode prilično šturi dijalog – umesto njih grafički i tonalno komuniciraju kiša, planinska magla, koliba, i što je najvažnije, njihovi prijatelji. Tenziju dvoje tridesetogodišnjaka  ne rađa tipično katolička krivica (oboje imaju partnere) već ogoljenost muškarca i žene jednog pred drugim i strah od prelaska osetljive granice. Iluzije (u originalu Ficcion – fikcije) zapravo potenciraju moć onoga što nije realno – bio to film i filmska fikcija koja će nastati iz junakovog novog sentimentalnog iskustva, bila to varljivost i neuhvatljivost alhemijske formule ljubavi. U ovom zaista preciznom, odmerenom ostvarenju, odmak od stereotipa vrištećeg kolorita španskog filma Sesk Gaj čini ne samo u meditativnoj atmosferi odsustva dijaloga već i desaturisanom, ispranom fotografijom.

Zanimljiv iskorak predstavlja ostvarenje Iz tela u telo Visentea Penjaroće. Iako se u naslovu sugeriše telo kao sprovodnik, kao medijum libidozne energije, reč je zapravo o otvoreno deziluzionističkom narativnom postupku. Glavni junak, mladi policajac, u bračnoj i emocionalnog krizi najednom postaje lik iz filma. Na trenutke je zapravo filmska zvezda koja tumači policajca, a potom se vraća u svoj sumorni život u kome sanja premiju na lutriji. Penjaroće ne samo da gledaoca drži u neizvesnosti budističke parabole – sanjao sam da sam leptir, a kada sam se probudio, nisam znao jesam li zaista čovek koji je sanjao leptira ili leptir koji sanja da je čovek – već se naslanja, ne bez ironije, i na Kalderonov komad Život je san, pa i na filmsko istraživanje ove teme u već pomenutom Amenanbarovom Otvori oči. To maskiranje, taj performans tuđeg identiteta zapravo predstavlja posvetu filmskoj umetnosti uopšte, filmu kao fatalnoj ženi, kao travestiji, razodevanju, emotivnom striptizu, glumi kao obmani.

Konačno, Bigas Luna najpre deli senzibilitet sa Almodovarom u Zlatnim jajima, Šunki, šunki, potom donosi intertekstualnu Vojvotkinju od Albe u pokušaju otkrivanja misterije nastanka Gojinih Obučene i Gole Maje, a u Zvuku mora filmuje savremenog Odiseja u meditativnom tempu. No, u Zovem se Huani čini veliki zaokret – ne samo da pomera starosnu granicu svojih junaka ispod dvadeset godina, on vizuelno i ritmički usvaja estetiku video-spota. No, pokušaji i maštanja postpank heroine Huani da se inicira kao glumica ne odlaze dalje od fast-forvardovane i soft kor verzije čuvene tin TV serije Korak napred. Uz priznanje glumici Veroniki Ećegi da deli harizmu jedne Natali Portman, ovo ostvarenje pre čitamo kao injekciju botoksa u tkivo novijeg opusa jednog šezdesetogodišnjaka nego kao opravdani autorski eksperiment.