Sklonost ka kolorističkoj harmoniji

Njih dvojica iste su godine rođeni, međuratno doba prošlog veka proveli su u službi svoje zemlje kao njeni diplomatski poslenici, obojica su najveći uspeh u tom domenu postigli pred Drugi svetski rat – prvi u Berlinu, drugi u Rimu, da bi teško i turobno ratno vreme proveli penzionisani u Beogradu pod okupacijom, kada veliki pisac završava roman „Na Drini ćuprija”, a ugledni pravnik i kolekcionar zaokružuje svoju spomen-zbirku. Nije teško zaključiti da su ličnosti u ovoj priči Ivo Andrić i Pavle Beljanski, čije je umetničko pregalaštvo zaokruženo na najlepši način 1961, kada Andrić dobija Nobelovu nagradu za književnost, a kolekcija Pavla Beljanskog, koju nam je zaveštao, postaje muzej. Upravo ovaj niz sinhroniciteta u njihovim karijerama i činjenica da su obojica bili veliki poklonici slikarstva, sa sličnim afinitetima, bila je presudna da oni, zajedno sa delima koja su posedovali, budu srž izložbe koja se  sutra u 20 sati otvara upravo u Spomen-zbirci Beljanskog u Novom Sadu.

Pod nazivom „Pavle Beljanski i Ivo Andrić: diplomate i darodavci” do 4. avgusta, a u sklopu obeležavanja veka od početka diplomatske službe Beljanskog koja je započela u Stokholmu 1919, kao i 180 godina od uspostavljanja modernih francusko-srpskih diplomatskih odnosa, legat Beljanskog i Muzej grada Beograda predstavljaju fotografije, raznovrsnu dokumentarnu građu i diplomatske uniforme koje su njih dvojica nosili. I, što je posebno privlačno, biće dostupna i vrhunska umetnička dela koja su obojica skupljali decenijama, a čiji su autori listom velikani našeg slikarstva. Kolekcija Beljanskog broji 185 radova 37 autora, a u Spomen-muzeju Ive Andrića nalazi se 31 umetničko delo 23 slikara, ali će ovoga puta, ne bez razloga, biti izloženo 18 radova stvaralaca koji su zastupljeni u obe zbirke: Ignjata Joba, Koste Hakmana, Stojana Aralice, Lize Križanić, Leposave Pavlović, Predraga Milosavljevića, Sretena Stojanovića i Zulfikara Zuke Džumhura. Zbog koncepta izložbe koji prati likovne srodnosti dela biće izostavljeni radovi Petra Lubarde, Mila Milunovića i Nedeljka Gvozdenovića, koji se takođe nalaze u obe zbirke, objašnjava Gordana Gajić, kustos Spomen-zbirke Pavla Beljanskog, koja je zajedno sa koleginicom Tatjanom Korićanac, muzejskom savetnicom u Muzeju Grada Beograda, autorka postavke.

– Posebno bih kao značajne radove iz Spomen-zbirke Beljanski koji će biti pred posetiocima izdvojila Jobovu „Nedelju” (1932/33), Milosavljevićev „Dubrovački koncert” (1956), „Ivu Andrića” Leposave St. Pavlović i Hakmanovo „Predgrađe” (1928), dok se među delima Spomen-muzeja Andrića ističu „Gradski pejzaž” (1953) Aralice, „Enterijer sa foteljom” Lize Križanić, Hakmanovo „Predgrađe Pariza” (1926) i Jobov „Ribar, tri ženska akta i barke” (1931) – započinje razgovor za „Politiku” Gordana Gajić.

Kao dva intelektualca, obrazovana u evropskim gradovima, Beljanski i Andrić imali su priliku da razviju interesovanje prema umetnosti. Bilo je logično da se njihovi putevi s vremena na vreme ukrste sa trasama naših stvaralaca, predstavnika jugoslovenske moderne, u različitim gradovima bivše Jugoslavije, ali i evropskim prestonicama. Zanimljiva su poznanstva prerastala i u prijateljstva.

– Kontakt Ive Andrića sa Hakmanom i Stojanovićem najverovatnije datira iz rane mladosti, imajući u vidu da su svi bili članovi revolucionarne organizacije „Mlada Bosna”. Jovana Bijelića upoznaje u Krakovu, u toku studija na Jagelonskom univerzitetu. U Zagrebu se sreće sa Aralicom, posećuje slikarevu prvu samostalnu izložbu 1920, a prijateljstvo nastavljaju u Parizu, kao i Beogradu sve do književnikove smrti. Leposavu St. Pavlović upoznaje u Bukureštu, gde su slikarkin otac Stevan, kao i Andrić, imali zaduženja pri Kraljevskom poslanstvu SHS – upoznaje nas sa pojedinostima naša sagovornica i nastavlja:

– Beljanski, opet, sreće u Beču Marina Tertalju koji je naslikao mladog diplomatu. Taj susret 1923. predstavljao je prekretnicu u kolekcionarskim težnjama Beljanskog. U Parizu, gde 1928. dobija zaduženje šefa Sekcije Kraljevske delegacije pri Reparacionoj komisiji, upoznaje Lubardu i Milana Konjovića. Tu se druži sa Aralicom, Hakmanom, Milunovićem i drugima. Posećuje njihove ateljee, a tu praksu nastavlja i u Beogradu. Njegov stan u Gospodar Jevremovoj ulici predstavljao je mesto za okupljanje i diskusiju o dešavanjima na aktuelnoj umetničkoj sceni. Lizu Križanić upoznaje tokom potrage za Jobovim radovima, kada od slikarke otkupljuje njen portret, delo ovog autora, dok kumuje na venčanju Lubardi, Hakmanu i Milunoviću.

U pokušaju da malo dublje uronimo u unutrašnji svet Beljanskog i Andrića od pomoći mogu biti upravo slike svih ovih autora.

– Mogu se zapaziti slične kolorističke orkestracije u kojima preovladavaju tople i intenzivne boje, te se može pretpostaviti da su diplomata-kolekcionar i diplomata-književnik delili estetski afinitet prema kolorističkoj harmoniji. Zanimljivo je što se u kolekcijama mogu uočiti i slične teme: radovi Milosavljevića inspirisani Dubrovnikom, Jobovi mediteranski pejzaži, Hakmanovi urbani krajolici pariskog predgrađa Malakof. Sa druge strane, razlike se mogu uočiti u delima Lubarde i Gvozdenovića. U kolekciji Beljanskog zastupljeni su njihovi radovi nastali u rasponu od kraja treće do početka pete decenije 20. veka, dok se u kolekciji Ive Andrića čuvaju dela koja pripadaju kasnijim fazama stvaralaštva ovih umetnika – objašnjava kustokinja i zaključuje da je važno napomenuti da je proces nastanka samih kolekcija veoma različit i da to treba uzeti u obzir prilikom njihovog sagledavanja. Pavle Beljanski u potpunosti je svoj život posvetio traganju za istinskim likovnim vrednostima u umetničkim delima, dok radovi koji su oplemenjivali životni prostor Ive Andrića i Milice Babić, iako se ne mogu smatrati kolekcijom formiranom na osnovu promišljene koncepcije, svakako jesu uspomene i odraz piščevog umetničkog senzibiliteta.