Žiča - temelj krsta i krune

Svi arhijereji Srpske pravoslavne crkve okupiće se u manastiru Žiči 6. oktobra da bi molitvenim proslavljenjem bila započeta centralna svečanost povodom osmovekovne autokefalnosti Srpske pravoslavne crkve.

Za taj važan događaj pripremao se već godinama ovaj manastir u blizini Kraljeva, tako da manastirski kompleks izgleda prelepo, uređen je kao nikada ranije. Istina, u samoj porti tek je obavljeno parterno uređenje, drugačije rečeno, umesto kamenih staza popločana je površina ispred samog ulaza u crkvu.

Tu više nema drveća čije je korenje, kažu, pretilo temeljima objekata i, kako to obično biva, ta promena izazvala je razne oprečne ocene kao i obnova fasade manastira. Naime, sve je izgleda bilo spremno da se prilično oronula fasada obnovi do početka pomenute proslave.

Bile su uz zidove čak postavljene i skele pa su uklonjene, jer se procenilo da za tako obiman i složen posao nema vremena. I, opet kreće priča o kašnjenju projekta, iznenadno utvrđenoj obimnosti i složenosti radova, nesuglasica oko procedure, izbora izvođača...

No, to su ,,srpske” priče, sporedne i minorne za značaj Žiče, naše večne priče, započete još početkom 13. veka, kada su ovde braća Sava i Stefan Nemanjić počeli gradnju crkve posvećene Svetom Spasu.

Stefan je gradio pod nadzorom svog brata Save, a imali su zajednički cilj: da to bude centar samostalne srpske crkve, mesto krunisanja srpskih kraljeva, hram za ustoličenja prvog srpskog arhiepiskopa, hirotonisanja episkopa i igumana.

Gradnja crkve pa i radovi na živopisu su završeni, najverovatnije, do Spasovdana 1221. godine, a u njoj je, smatra se, već bilo obavljeno krunisanje njenog ktitora Stefana Nemanjića za kralja.

Na dan pomenute slave hrama, Stefanov brat Sava, na tom velikom saboru, kao prvi arhiepiskop, tu u Žiči, dakle prvom sedištu autokefalne srpske pravoslavne crkve, besedio je podučavajući narod o pravoj veri, o postulatima SPC, koji su proistekli sa vaseljenskih sabora i od svetih otaca iz prvih vekova hrišćanstva.

Takođe, od tog dana autokefalna srpska arhiepiskopija je podeljena na sedam episkopija za koje su hirotonisani episkopi.  

Posle je u manastiru krunisano još šest kraljeva iz loze Nemanjića, a Žiča je dobila naziv sedmovrata. Tokom razgovora sa Milicom Stojanović, kustoskinjom manastira, pitamo je i o tom predanju.

– Da, radi se o tome da je princ, na jedna vrata ulazio kao običan čovek, a na druga izlazio kao kralj koji ima nova poslušanja, brigu o narodu i državi. Zato su, kaže se, otvarana nova vrata kako bi ga to podsetilo da ulazi u nešto sasvim novo što mu je Bog dao. Poslednje otvaranje vrata bilo bi, znači, polovinom 14. veka, kada je tu za kralja krunisan i poslednji Nemanjić – objašnjava kustoskinja.

Sudeći prema freskopisu, Žiča malo podseća na prvobitni izgled, jer je rušena više puta. Poduže je, recimo posle razaranja od Turaka, bila bez krova pa je sačuvano malo freska iz vremena dok je radove nadzirao Sveti Sava. Iz tog doba od sačuvanih najpoznatija je freska Raspeće Gospodnje i apostoli u bočnoj pevnici crkve.

Žiča je, naravno, i više puta obnavljana, ali je fasada vekovima ostala crvene boje.

– U vizantijskom carstvu vladari su nazivani porfirogenitima, što je značilo rođenje u porfiru, purpurnoj boji koja se smatrala bojom carskog dostojanstva. Verovatno je Sveti Sava tu boju odabrao za Žiču želeći da se izdaleka vidi kako je reč o kraljevskoj zadužbini. Uz to, Sava je Žiču gradio po povratku iz Nikeje, a veruje se i po uzoru na manastire Svete Gore, pre svega na Lavru i Vatoped, koji su bili crveni – kaže Milica Stojanović.

Pored glavne crkve u kompleksu žičkog manastira postoji i crkva kosturnica, koja je sagrađena na srednjovekovnim temeljima, uz zalaganje vladike žičkog Nikolaja. U crkvi kosturnici položene su kosti dece i žena stradalih u vreme turskog ropstva.

Inače, u manastiru je sada oko 40 monahinja, svaka tu uz posvećenost veri ima i poslušanje. A one koje su vične slikarstvu rade u ikonopisačkoj radionici na ikonama i ikonostasima, kojima i tako diljem planete u pravoslavnim hramovima ili na izložbama šire duh žičkog manastira, izvora vere i naše duhovnosti.