U ratu vojnik, u miru naučnik i umetnik

Puno puta smo izgovorili ili čuli izreku „Samo sloga Srbina spasava” a da možda i ne znamo ko ju je skovao. Taj moto istorija pripisuje Jovanu Dragaševiću (1836–1915) – svestranoj, ali pomalo zaboravljenoj ličnosti. Ovaj oficir, geograf, učesnik ratova za oslobođenje Srbije, predavač, akademik i književnik bio je autor brojnih naučnih studija i književnih dela, a smatra se i za rodonačelnika srpske vojne štampe.

Jedno od dragocenih svedočanstava o njegovom životu i radu nalazi se u naučnim člancima dr Stevana Radojčića, nekadašnjeg istraživača Vojnogeografskog instituta u Beogradu. Prema tom izvoru, Dragašević je, posle osnovne škole u rodnom Požarevcu i gimnazije u Beogradu, u prestonici 1860. završio Artiljerijsku školu – današnju Vojnu akademiju – postavši artiljerijski potporučnik. Već 1861. postaje profesor geografije na toj visokoškolskoj ustanovi, gde je predavao i stilistiku, opštu istoriju, ratne veštine, strategiju i kosmografiju.

Najsažetiji opis Dragaševićevog života mogao bi da glasi – vojnik u ratu, naučnik i umetnik u miru. Za vreme bombardovanja Beograda 1862, posle incidenta na Čukur-česmi, komandovao je Đačkom legijom. Zatim je u srpsko-turskim ratovima (1876–1878) službovao u Štabu Vrhovne komande, a na Berlinskom kongresu je bio ekspert srpske delegacije za teritorijalna pitanja. Takođe, bio je i načelnik Istorijskog odeljenja Glavnog generalštaba i načelnik Glavnog generalštaba Srpske vojske, a istakao se i 1885. u srpsko-bugarskom ratu. Za ratne zasluge je odlikovan ordenima Takovskog krsta i Svetog Save.

Dragašević je od 1864. do 1870. izdavao i uređivao prvi vojni list na Balkanu „Vojin”. Tada u srpskom jeziku nisu postojali termini za železnicu, mitraljez, inžinjeriju, granatu, puk, grudobran i druge pojmove povezane s vojskom. Stoga ih je Dragašević sa saradnicima, kako piše Radojčić, prevodio sa stranih jezika pa se smatra i osnivačem srpske vojne terminologije. Posle „Vojina” je 1879. pokrenuo „Ratnik”, list za „vojne nauke, novosti i književnost”, koji je uređivao do penzionisanja 1888, a bio je i urednik nedeljnika „Dardanija”.

Da je bio čovek od pera, potvrdio je i u brojnim časopisima u kojima je objavljivao radove, kao što su „Velika Srbija”, „Danica”, „Vila”, „Šumadinka”... Upravo iz njegovog pesničkog opusa dolazi i kovanica „Samo sloga Srbina spasava”. Naime, u poemi „Jeka od gusala” iz 1860. godine, upravo to značenje je dao ocilima na srpskom grbu, objasnivši to stihovima: „Samo sloga Srbina spasava, tako Srbu piše i na grbu”. Ubrzo je taj moto postao široko prihvaćen, pa i pripisivan nepoznatom autoru, odnosno narodnom stvaralaštvu. Zato je Dragašević u jednom pismu naveo: „Istina, milo bijaše mi što se ta moja izreka unosi u narodne umotvorine, ali i žao mi bijaše da se moje lično od mene još za života otima.”

Jovan Dragašević je umro 1915. u Nišu, a na stogodišnjicu smrti ove znamenite ličnosti je u Domu Vojske Srbije u Beogradu otkriveno spomen-obeležje s njegovim likom – rad profesora Dragoljuba Dimitrijevića.

Akademik i voćar

Osim vojnih zasluga, život Jovana Dragaševića je obeležio i značajni naučni doprinos. Na Velikoj školi u Beogradu predavao je uporednu geografiju i etnografiju, a njegove knjige kao što su „Kronografija” (1874) ili „Kosmometrija” (1875) spadaju u naše najstarije udžbenike sa sadržajem iz oblasti astronomije. Zbog naučnih zasluga, sa svega 26 godina je primljen u Društvo srpske slovesnosti, potom u Srpsko učeno društvo – čiji je bio i delegat na Međunarodnoj konferenciji geografa 1875. godine – a 1892. je postao počasni član Srpske kraljevske akademije. U prilog njegovoj svestranosti govori i podatak sa sajta Srpske akademije nauka i umetnosti da je u Srpskom učenom društvu učestvovao u radu Odbora za nauke jestastveničke i matematičke, ali i u odborima „umetničkom” i „za širenje nauke i književnosti u narod”. Na sve to, imao je zasluga i u poljoprivredi, kao jedan od prvih ljudi u Srbiji koji je gajio nove vrste voća i cveća. Zbog toga je, njemu u čast, Srpsko poljoprivredno društvo jednu sortu jabuke nazvalo – dragaševka.