Vilin grad na Nišavi

Niš – Nalazeći se na istorijskoj vetrometini, Niš je odolevao svim iskušenjima i uspevao milenijumima da opstane na istom mestu. Nezavidan geopolitički položaj Srbije, koji je Jovan Cvijić slikovito odredio „kućom nasred druma”, karakteriše i grad Niš na raskršću najvažnijih puteva između istoka i zapada, severa ka jugu.

Ovim rečima Bojan Jovanović, književnik i naučni savetnik, doktor etnologije, objašnjava svoj najnoviji poduhvat – pre desetak dana objavljenu knjigu pod nazivom „Putovanje zaboravljenim brodom”. U knjizi koju je izdao Niški kulturni centar, Jovanović svoj rodni grad Niš predstavlja od perioda cara Svetoga Konstantina, preko borbi za oslobođenje od Turaka i Čegarskog plamena, ali i o kasnijoj Niškoj deklaraciji o jugoslovenstvu donetoj u Nišu kada je grad bio ratna prestonica Srbije na početku Velikog rata, Kalči i regentu Aleksandru, do protesta sredinom poslednje decenije prethodnog veka i svemu i iz svih uglova u modernom Nišu. Jedan od najzanimljivijih delova knjige su nastojanja autora da pojasni poreklo imena Niša.

U svakom imenu, pa i u nazivu mesta, sadržano je znamenje koje se, prema poznatoj latinskoj izreci: nomen est omen, shvata i kao njegovo sudbinsko određenje, piše Jovanović. Vremenu kada je Niš dobio prvobitnu verziju svog imena po kojem je poznat i danas, prethodi njegova preistorijska prošlost jer arheološki nalazi upućuju na naseljenost ovog područja na razmeđi između ilirskog i tračkog sveta na kojem su pre dolaska Kelta živeli dobro organizovani Dardanci. Zatečeno naselje pored reke, Kelti su dogradili krajem trećeg veka pre nove ere, a da li su tada preuzeli i njegovo ime ili ga preimenovali i nazvali prema reci, ostaje još uvek tajna. S obzirom na to da je kao najstarije ime Niša sačuvano samo latinsko Navisos, smatra se da je njegovo poreklo nejasno jer se ne znaju dovoljno odnosi između jezika predrimskog stanovništva na ovim prostorima. Rimljani nisu zatečene lokalne toponime transkribovali na svoj jezik, već su ih prema njihovom značenju samo adekvatno prevodili na latinski.

Sva imena Niša kroz istoriju nastala su iz Navisosa, koji je za njegove osnivače navodno označavao „Vilinu reku”, odnosno „Vilin grad”. Međutim, ističe u knjizi Bojan Jovanović, značenje prvobitnog naziva ovog grada je drugačije jer je ovaj oblik grcizirani naziv latinskog navis za brod ili lađu, a iz kojeg je nastalo ime Nais, odnosno njegov latinizirani oblik Naisus. A to je označeno mesto gde se mogla preći, odnosno prebroditi reka, pa je i naselje koje je tu izgrađeno dobilo istovetni naziv. Na takvu praksu imenovanja mesta gde se reka „brodila” upućuju i nazivi Caribrod i Brzi brod na Nišavi, Bosanski Brod i Slavonski Brod na Savi, Brodarevo na Limu.

Povezan s određenjem mesta prelaza reke, toponim Nais, odnosno Naisus, sačuvan je i u potonjem imenu Naisos do svog slovenskog, odnosno srpskog naziva Niš. Naziv je sada najbliži imenu naselja Brzi brod, na obodu grada, na levoj obali Nišave i udaljenom samo četiri kilometra od centra Niša. I dok se grad menjao i preobražavao, potiskujući i zaboravljajući u svojim nazivima njihovo prvobitno značenje, u neposrednoj blizini antičke Medijane nastalo je naselje čije ime delom jasno podseća na značenje naziva grada.

Isto tako u delu „Putovanje zaboravljenim brodom” Bojan Jovanović naglašava da bi se rodno mesto rimskog imperatora Konstantina Velikog moglo nazvati i Konstantinopolj, koji se, za razliku od onog na Bosforu, nalazi na Nišavi. Smešten najpre samo na njenoj desnoj obali, grad je vremenom prešao i na levu stranu reke, koja je postala njegovo središnje određenje i prolazeći kroz njega delila ga i spajala. Udaljene i ponekad zavađane obale međusobno različitih svetova uvek miri reka tajnom svog proticanja. Na mestu gde se ona može prebroditi uvećava se ta tajna jer se njegovim imenovanjem prirodni topos pretvara u jedan novi svet. Zato njegov toponim nije samo puki naziv, već i činilac identiteta, izraz njegovog duha i suštine postojanja.

Pisati o njima znači izveštavati s tog broda što nosi svog putnika i njegovo sećanje i na ono što se nije dogodilo, odnosno „Putovati zaboravljenim brodom”.