Pet vekova Krušedola

Novi Sad – U Ogranku Srpske akademije nauka i umetnosti u Novom Sadu i u samom manastiru Krušedolu proteklog vikenda održan je naučni skup posvećen važnoj godišnjici ove fruškogorske svetinje i spomenika kulture – pet vekova od početka gradnje, postojanja i kontinuiranog života manastira.

„Manastir Krušedol, zadužbina arhiepiskopa Maksima, zamišljen je kao porodični mauzolej porodice Branković, poslednjih izdanaka srednjovekovne srpske porodice”, stoji u u naučnom saopštenju „Značaj manastira Krušedola u srpskoj istoriji”. Akademik Medaković ističe zamah manastira Krušedola postignut tokom 18. veka, odmah posle isterivanja Turaka iz Srema 1716. godine, a poštovanje Krušedola započeto je „velikim popravkama i njegovim brzim obnavljanjem kada se, pored crkvenih krugova, javljaju i ktitori iz građanskog staleža, što će se dalje nastaviti i kod drugih fruškogorskih manastira”...

Medaković je posebno istakao važnost Krušedola u okviru rastućih ideja istorizma kod Srba i dostignuti vrhunac u likovnim umetnostima, iskazan u krušedolskom živopisu, prilagođenom zahtevima barokne epohe.

O Brankovićima – ktitorima manastira Krušedola – govorio je dopisni član SANU akademik Momčilo Spremić. Slikovito opisujući istorijsko putovanje Brankovića u drugoj polovini 15. i na početku 16. veka, život od nemila do nedraga, bivstvovanje u raznim furlanskim, ugarskim i na kraju u vlaškim krajevima, akademik Spremić je predstavio i njihovu visoku svest o sopstvenom značaju za srpski narod, vernost pravoslavnoj veri i osećaj kontinuiteta sa nemanjićkom državom. „Upravo u takvoj veri doneta je i odluka o podizanju Krušedola, najverovatnije 1508. godine, posle povratka Maksima Brankovića i njegove majke Angeline iz Vlaške na Frušku goru”, kaže Spremić, ističući da Brankovići do tančina ponavljaju ono što je bilo svojstveno i srpskoj srednjovekovnoj državi. Četiri komponente koje Spremić ističe su: duhovni rad – vaspostavljanje kulta vladara svetitelja, zatim posebno poštovanje za svetiteljske mošti jer i sami sa najvećim pijetetom nose mošti Stefana Slepog Brankovića, potom darivanje svetogorskih manastira, i pored toga što su vrlo skromno živeli i opstajali i, najzad, nastavljanje tradicije srpske srednjovekovne države i u izdavanju svojih povelja u staroj formi, iako više nisu stolovali ni u Prizrenu, ni u Smederevu, ni u Skoplju...

Stradanjem Krušedola, kao i dvadesetak drugih fruškogorskih manastira u vremenu Drugog svetskog rata i uspostavljanja Nezavisne države Hrvatske (1941–1945) bavili su se u svojim saopštenjima akademici Dinko Davidov i Dejan Medaković, koji pišu da su puni značaj ovog manastira tačno shvatili njegovi ustaški rušitelji, okomivši se i na ostale sremske manastire kao belege srpstva u ovim krajevima, zbog čega su se trudili da ih u što većem broju poruše i spale.

„Stotine hiljada pravoslavnih Srba je ubijeno, ali je i istorijskom i spomeničkom srpskom kulturnom nasleđu onemogućeno trajanje... Biološki genocid bio je istovremeno i pogrom nad spomenicima”, kaže Davidov, dok Medaković ističe da paradoksalno zvuči da ni posle dugih posleratnih godina, još uvek nije popisano sve što je oštećeno i planski razoreno.

Umetničkim temama Krušedola u svojim saopštenjima na naučnom skupu bavili su se dopisni član SANU akademik Nada Milošević-Đorđević (o narodnoj književnosti i manastiru), akademik Dinko Davidov (o baroknom živopisu krušedolske crkve), prof. dr Miroslav Timotijević (o krušedolskoj trpezariji i versko-političkom programu Druge crkve u Karlovačkoj mitropoliji) i dr Vojislav Matić (o arhitekturi Krušedola).

Živopis manastira Krušedola se ubraja u najimpozantniju skupinu dela našeg baroknog slikarstva. Najlepše među njima su freske u krušedolskoj manastirskoj crkvi, rađene 1750/1751. godine i potom 1756. godine.