Zla kob srpskih seoba

Istorija je nemilosrdna prema srpskom narodu. Da bi izbegao pogrom, često je morao da beži pred surovim okupatorima, da se povlači u brda, da se iseljava sa juga na sever i sa zapada na istok. Nigde nije uspevao da nađe mir. Pretvaran je u graničare, u prve redove vojske velikih imperija Austrije i Rusije u osvajačkim pohodima. Zatim je, umesto pohvala i nagrada za pogibelj i hrabrost, pretvaran u siromašne paore i nasilno unijaćen. Da bi to izbegao, ostao pravoslavan i svetosavski narod, opet se morao seliti, ostavljajući svoju Srbiju okupatorima, s malo nade da će se ikada u nju vratiti.

Ugarski kralj Matija Korvin je od 1478. do 1482. u Ugarsku naselio oko 200.000 Srba. Srbi iz Venčaca u Šumadiji 1525, pod vlastelinom Pavlom Bakićem, s dozvolom ugarskog kralja naseljavaju grad Šoljmoš. Posle 1530. naseljavaju Slavoniju i delove Hrvatske do Požege, Vukovara, Broda, zatim Pečuj, Baju, Segedin, Arad, Temišvar, Vršac i sve do Dunava. Ova oblast je dobila ime Rascija (Srbija). Bežeći pred turskim zulumima, sledeće velike seobe Srba u Habzburšku monarhiju predvodili su patrijarsi, najpre 1690. Arsenije Treći Čarnojević (po procenama oko 185.000 ljudi). Posle austrijsko-turskog rata i ponovne turske okupacije Beograda 1739, drugu veliku seobu, kada se iselilo više od 70.000 Srba, predvodio je Arsenije Četvrti Jovanović. Usput su, prema navodima, Turci pobili oko 80.000 Srba. Preživeli su dobili pravo naseljavanja i samoupravu u južnim delovima Ugarske, oko Subotice, Baje, Segedina, Debrecina, Mohača, Čongrada, Kapošvara, pa do Budima i Sentandreje, s privilegijama koje im je dodelio austrijski car Leopold Prvi. Zapravo su postali živi bedem ili vojna granica koja je uspešno štitila Ugarsku od Turaka.

Napuštena srpska naselja na Kosovu i Metohiji, u južnoj, centralnoj Srbiji i Šumadiji, bila su opustošena, a u njihove južne posede spuštaju se Albanci iz planinskih područja Malesije. Posle raznih mera i ugovora, pre svega procesom asimilacije i povratka onih koji nisu želeli da promene veru i imena, u današnjoj Mađarskoj, prema popisu iz 2011, ostalo je samo 10.380 Srba, a u srpskoj varoši Sentandreji još samo tri srpske porodice. U Rumuniji, gde su region Arada, Temišvara, Tamiša i Karaš-Severina i rumunskog Banata prema Dunavu naseljavali Srbi, ostalo je oko 700 Srba u Aradu i 1.097 u ostalih 29 županija.

Veličanstvena knjiga Miloša Crnjanskog „Seobe” govori o tragičnim seobama Srba i porodice Isakovič u potrazi za slobodom, mirom i odbranom Srpstva. Najpre iz Turske u Austriju i Ugarsku. Zatim, razočarani odnosom imperije Marije Terezije prema njima, u Rusiju, tačnije Ukrajinu, gde su odlukom carice Jelisavete formirali Novu Serbiju ili Slavenoserbiju (1752–1764) u Donjeckoj oblasti. U bratsku Rusiju, kao obećanu zemlju za pravoslavni mir i solidarnost, s velikim nadama da će im pomoći da oslobode Srbiju od Turaka otišlo je 1750. više od 200.000 Srba iz Vojvodine, Like, Korduna, Potisja, Mačve, Srema, Slavonije. Nadali su se višim vojnim činovima i priznanjima, ali su, ponovo razočarani, raseljeni uz tatarsku i tursku granicu da bi branili zemlju od napadača. U popisu iz 1900. u tim oblastima nije više registrovan nijedan Srbin. A danas nema ni pomena o Novoj Serbiji u Ukrajini, niti o brojnim selima sa srpskim nazivima u Donbasu.

O nasilnim seobama Srba za vreme Drugog svetskog rata i posle njega (prema Bogoljubu Kočoviću, od strane ustaša u NDH ubijeno je 370.000 Srba, a prema Vladimiru Žerjaviću 252.000), kao i u vreme secesionističkog rasturanja Jugoslavije, i o etničkom čišćenju tokom hrvatskih operacija „Bljesak” i „Oluja” uglavnom sve znamo. Prema nemačkim podacima, u Hrvatskoj je 1940. bilo 1.840.000 Srba, a prema popisu iz 2011. preostalo je 186.633 Srba (prema popisu iz 1991. bilo ih je 581.663), ali ne kao konstitutivan narod.

Na Kosovu i Metohiji, prema popisu iz 1939, živelo je 276.000 Srba i 167.000 Albanaca, po popisu 1948. već ima 498.242 Albanca i 171.911 Srba, po popisu iz 1961. bilo je 646.604 Albanca i 227.016 Srba, a prema popisu iz 1981. uočava se enorman porast broja Albanaca na 1.226.736 i pad broja Srba na 209.497. Još drastičniji je debalans prema popisu iz 1991 – porast broja Albanaca na 1.596.072 i pad broja srpskog življa na 194.190. Posle secesionističke pobune i protivustavnog proglašenja tzv. nezavisnosti, prema popisu „vlasti” iz 2011, Albanaca ima 1.616.869, a u izolovanim srpskim naseljima ostala su 25.532 Srbina. Za samo nekoliko meseci, nakon što je NATO bombardovao SRJ, sa Kosova i Metohije u centralnu Srbiju proterano je više od 200.000 Srba. Ovo je demografska slika srpske pokrajine i sedišta Srpske pravoslavne crkve i duhovnosti danas.

Talas tragičnih seoba Srba iz južnih delova zemlje, započet sa Arsenijem Čarnojevićem, nastavlja se i krajem 20. i početkom 21. veka. Kao istorijska konstanta nameće se posledica – odakle se Srbi isele, tamo nestaju i srpski tragovi, ubijanjem, unijaćenjem, asimilacijom ili preimenovanjem. Ipak, moramo se naoružati upornošću da sačuvamo svoju baštinu, poput Grka, Jermena, Kopta, Iraca ili Palestinaca.

Poslednje reči Crnjanskog u „Seobama”, koji je rođen u Čongradu i proveo život u izbeglištvu, glase: „Ima seoba. Smrti nema.”

Redovni profesor univerziteta

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista