Pronicljivo oko Pjera Križanića

Siguran, pun i britak potez Pjera Križanića (1890–1962) olovkom, perom ili četkicom – svejedno je – prepoznaje se odmah. Ovaj vrsni karikaturista, jedan od rodonačelnika tog žanra u jugoslovenskim okvirima, svojom rukom ovekovečio je mnoge naše umetnike zbog čega njegovi radovi imaju istaknuto mesto u Zbirci likovne umetnosti Spomen-zbirke Pavla Beljanskog. Sve do 14. juna u okviru postavki nazvanih „Memorijal umetnika”, u ovoj novosadskoj instituciji posetiocima željnim stvaralaštva nakon gotovo dva meseca izolacije dostupno je desetak njegovih karikatura iz fonda koji poseduju, a pod naslovom „Umetnici perom Pjera Križanića”.

„Iako ne pripada krugu autora čija je dela Pavle Beljanski uvrstio u kolekciju, Križanić zauzima istaknuto mesto u našoj zbirci kao hroničar jugoslovenske kulturne scene u prvoj polovini 20. veka. Njegove karikature ušle su u fond otkupom od slikarke Lize Križanić, umetnikove prve supruge, i poklonima Leposave St. Pavlović i Sesil Perić”, objašnjava za „Politiku” Marta Đarmati, kustoskinja Spomen-zbirke Beljanski i autorka ove decentne i pitke izložbe, upriličene povodom 130 godina od Križanićevog rođenja.

Pored toga što je njegovo stvaralaštvo najpre u vezi sa karikaturama društveno-političke tematike, rado je i veoma uspešno beležio likove svojih savremenika i prijatelja, među kojima se mnogi danas smatraju najznačajnijim predstavnicima srpske i jugoslovenske likovne i dramske umetnosti, književnosti i izdavaštva.

„Karikature stvaralaca koje posedujemo, poput Rista Stijovića, Sretena Stojanovića, Jovana Bijelića, Jefte Perića i Lize Križanić, izuzetni su primeri Pjerovog umeća da istakne specifične karakterne crte portretisanog. Precizna karakterizacija ličnosti i balansiranje između stvarnog i karikaturalnog osobenosti su njegovog izraza. Na izloženim radovima možemo uočiti i zainteresovanost autora da uz pomoć karikature zabeleži poziciju i angažovanost slikara u Beogradu u periodu između dva svetska rata. Umetnike, među kojima prepoznajemo pomenutog Stijovića, Stevana Bodnarova, Veljka Stanojevića i mnoge druge, uočavamo u žustroj prepirci sa predsednikom beogradske opštine, potom Petra Dobrovića, Mila Milunovića i Tomu Rosandića vidimo na prvoj osnivačkoj sednici Akademije likovnih umetnosti u Beogradu, ili Jeftu Perića, borca za prava umetnika krajem tridesetih godina 20. veka, zapažamo prikazanog kao mučenika i sveca. Križanićeve autokarikature predstavljaju njega samog kao kreativca koji je i sopstveni lik gledao pronicljivim, kritičkim okom”, kaže naša sagovornica i podseća nas na neke biografske podatke koji se tiču Križanića. Počevši od rođenja u Glini (Hrvatska), u hrvatsko-srpskoj porodici, preko upisivanja na Višu školu za umjetnost i umjetni obrt u Zagrebu, pa do početaka bavljenja karikaturom 1908. i saradnje sa satirično-humorističkim listom „Koprive”, u kojem se prvi put predstavlja pseudonimom Pjer.

Iz Zagreba prelazi u Beograd 1922, a od 1923. redovan je karikaturista „Politike”, dok povremeno radi u „Novom listu”, „Sedmoj sili”, „Usmenim novinama” i „Ježu”. Karikaturom s pratećim tekstom komentarisao je najznačajnije događaje iz unutrašnje i spoljne politike Kraljevine Jugoslavije. Objavio je zbirke karikatura „Naše muke” (1923) i „Kuku Todore” (1927). Bio je jedan od osnivača humorističkog lista „Ošišani jež” (Beograd, 1935), bavio se likovnom kritikom (1919–1941) koju je objavljivao opet u našem listu, u „Riječi” i „Životu”, te esejistikom, ilustracijom i slikarstvom. Bio je član grupe „Oblik” (1931–1937), a posthumno, u njegovu čast, 1967. godine, na inicijativu slikara i karikaturiste Dragana Savića, ustanovljena je Nagrada „Pjer”, koju dodeljuju „Večernje novosti” za doprinos savremenoj srpskoj novinskoj karikaturi.