Dve ikone – dar za dvesta četrdeset godina postojanja

Bogorodičina crkva u Zemunu najveći je hram u Donjem gradu i svedok prohujalih vremena na ovim prostorima. Spomenik je kulture i predstavlja celinu sa Domom srpske pravoslavne crkvene opštine. Na današnji dan, 21. septembar, u narodu poznati praznik Malu Gospojinu, crkva obeležava 240 godina molitvenog i službenog postojanja. Povodom ovog značajnog datuma, manastir Hilandar poklonio je hramu dve vredne ikone – kopiju ikone Bogorodice Trojeručice sa Hilandara i Jerusalimsku ikonu Majke Božije. Ove dve relikvije danas će osveštati, kako je najavljeno, patrijarh Irinej i iguman hilandarski Metodije.

Crkva je podignuta zajedničkim trudom grčke, cincarske i srpske zajednice. Nalazi se u Rajačićevoj ulici, nekada Marijinoj i Bogorodičinoj ulici. Sadašnje ime ulica je dobila po patrijarhu Josifu Rajačiću.

– Kamen temeljac za hram postavljen je 1776. godine, a osvećenje je izvršio episkop Josif Jovanović Šakabenta 1783. Hram je završen 1780. godine i ta godina se računa kao početak rada crkve. Od tada do danas prošlo je 240 godina. Hram je urađen po projektu arhitekte Mauricijusa Rabla, a izvođač radova bio je Jozef Felber, u to vreme zvanični izvođač radova za većinu zemunskih crkava. Njegova radionica radila je 80 godina kasnije i Crkvu Svete Trojice – priča protojerej Nebojša Topolić, starešina Bogorodičine crkve u Zemunu.

Većina hramova u to vreme bila je posvećena Svetoj Trojici – silasku duha na apostole, ali iz velikog poštovanja prema mešovitoj zajednici koja je učestvovala u izgradnji crkve – Grcima, Cincarima i Srbima, odlučeno je da ovaj hram bude podignut u čast Presvete Bogorodice. Sve do 1914. godine bogosluženje se uporedo odvijalo i na crkvenoslovenskom i na grčkom jeziku. Grobovi poznatih Grka, trgovaca i domaćina nalaze se i dalje uz sam hram. Natpisi ispod svetog prestola u oltaru i spolja su, takođe, ispisani na grčkom.

Crkva je građena u poznom baroknom stilu sa kubetom koje je kasnije uklonjeno. Na zapadnom delu 1794. dograđen je dvospratni zvonik u stilu ampira. Godine 1815. postavljeno je i veliko crkveno zvono.

Posebna pažnja posvećena je ukrašavanju unutrašnjosti crkve. Bogat barokni ikonostas urađen je 1788. godine.

– Uradio ga je Aksentije Marković, dok je ikone na ikonostasu i zidne slike ispod njega oslikao 1815. Arsenije Teodorović, poznati ikonopisac i slikar, koji je ovde primenio postulate klasicizma. Gotovo u isto vreme postavljen je i Bogorodičin tron na kome se i dan-danas nalazi ikona Presvete Bogorodice sa Hristom (Bogorodice Zemunske Krasnice). Darovao ju je bogati zemunski trgovac Teodor Toša Apostolović, po kojem i danas Ulica Tošin bunar nosi ime. Ova ikona je kopija Velikoremetske ikone, a uradio ju je Živko Petrović. On je bio sin zemunskog kovača Jovana Petrovića, otkivača ustaničkih topova u službi vožda Karađorđa – objašnjava Topolić.

Živko Petrović uradio je tri ikone u ovom hramu. Osim ikone Bogorodice, to su Živonosni istočnik i ikona, ulje na platnu Sveti Sava blagosilja Srpčad. Ova ikona sada se nalazi u Domu srpske škole.

Freske velikog formata na severnom i južnom delu crkve oslikane su prilikom obnove hrama 1937. godine. Delo su ruskog slikara Andreja Vasiljeviča Bicenka. On je na horu freskopisao i Besedu na Gori. Na ovoj fresci nalazi se i lik ruskog cara Nikolaja Drugog Romanova. Bicenko je u ove krajeve došao posle Oktobarske revolucije i oslikao je mnoge hramove u Srbiji i šire. Među njima je i crkva Ružica na Kalemegdanu.

Bogorodičina crkva ističe se i po još jednoj zanimljivosti. Uobičajeno je da se na episkopskom tronu slika Hrist kao arhijerej, ali je u ovom hramu naslikan lik Svetog Save.

Prva škola u Zemunu osnovana je uz Nikolajevsku crkvu, ali je kasnije prebačena u Donju varoš, pod okrilje Bogorodičine crkve. Na mestu trošne školske zgrade uz hram, 1822. godine podignuto je novo jednospratno zdanje u okviru kog su bili srpska i grčka škola. Kasnije je odlučeno da se uz crkvu podigne i Srpski dom koji je 4. septembra 1909. osveštao patrijarh Lukijan Bogdanović, iz Sremskih Karlovaca.

– Srpska narodna škola izgrađena je po projektu jednog od prvih zemunskih arhitekata Koste Atanackovića Stanišića. Zanimljivo je da su zemunski Srbi prvi počeli da slave Svetog Savu kao školsku slavu još daleke 1812. godine – kaže starešina hrama.

U domu se nalazila i čitaonica, a njegove sale koristila je mladež Srpskog sokola, ali i drugih verskih zajednica.

U okviru crkve nalazi se kripta, odnosno depozitorij. Bilo je predviđeno da se u kriptu sahranjuju ktitori hrama, ali do danas, iako je ona potpuno obnovljena i prilagođena toj nameni, niko nikada nije sahranjen.

Riznica ovog hrama izuzetno je bogata. U njoj se čuvaju knjige, dokumenta, crkveni obredni predmeti stari gotovo kao i crkva.

– Među njima je plaštanica. Nastala je početkom 18. veka u periodu kada je crkva zidana. Ne zna se ko je tačno autor, ali je interesantno da se ista takva plaštanica nalazi u manastiru Svetog Pavla na Svetoj Gori, koji je četiri veka bio srpski manastir. U njega je porodica Branković 1784. donela darove mudraca. Među njima je bila i plaštanica identična ovoj zemunskoj. Od knjiga treba izdvojiti Četvorojevanđelje moskovsko iz 1782. u kome se nalazi zapis Hadži Ruvima, arhimandrita manastira Bogovađa i jednog od velikih srpskih duborezaca. Ovo jevanđelje hramu je poklonila velika ruska carica Katarina – ističe Topolić.

Obnovljeno zidno slikarstvo

Crkva je, kako stoji na sajtu Zavoda za zaštitu spomenika kulture, izgrađena kao jednobrodna građevina sa poluobličastom apsidom, pevnicom i naosom sa tri traveja nad kojim se uzdizalo kube. Prvobitno je crkva, bez zvonika, zadržala neke tradicionalne srpsko-vizantijske elemente, slično starijim pravoslavnim crkvama u Vojvodini, ali je kasnijom rekonstrukcijom dobila današnji oblik.
Crkva je restaurisana od 2000. do 2001. godine, kada je obnovljeno zidno slikarstvo, postavljen novi pod i podno grejanje. Poslednji radovi na obnovi završeni su 2010. Spomenik kulture postala je 1992.