Jedinstven zbornik

Jedna od najranijih knjiga mitropolita Amfilohija, „Istorija tumačenja Starog zaveta”, nedavno je objavljena već kao četvrto izdanje izdavačke kuće „Jasen” iz Beograda. U knjizi je dat presek tumačenja Svetog pisma Starog zaveta kroz vekove. Ova knjiga je, ustvari, jedan zbornik studija koji je namenjen studentima društvenih nauka i njim su obuhvaćeni tipovi tumačenja koji su svojstveni drevnom judaizmu i samom hrišćanstvu na Istoku i na Zapadu. Osnovni cilj jevrejskog tumačenja jeste da pokaže značaj reči božije za život. Ono naglašava objašnjenje jednog teksta drugim tekstom. Kasnije, jevrejska zajednica počinje da upotrebljava i helenističke metode tumačenja, koristeći se filosofskim idejama, ali primarni smisao razumevanja je ispunjavanje zakona kojim se utvrđuje odnos između Boga i čoveka . Rabinski spisi (midraš) naglašavaju značaj moralnog usavršavanja. U tom kontekstu, Sveto pismo se ne istražuje radi zadovoljenja radoznalosti već da bi se utvrdilo kako ga primenjivati u svakodnevnom životu.

Novozavetno tumačenje Svetog pisma je ukazivanje na mesijansku nit koja se provlači kroz sve spise Starog zaveta. Mitropolit Amfilohije kaže: „Hrišćansko tumačenje se zasniva na ostvarenoj nadi a jevrejsko je još uvijek u iščekivanju ostvarenja te nade.” Mitropolit pominje i apostola Pavla, koji nam govori da je jevrejsko tumačenje prevaziđeno Hristovim dolaskom. Dublji smisao starozavetnog otkrivenja je duh koji oživotvorava, a zakon je samo naš pedagog za Hrista (Galatima 3, 24). Apostol Pavle u osnovi sledi alegorijski put nalaženja smisla teksta, ali se ne udaljuje ni od istoričnosti i konkretnosti tipološkog metoda, objašnjava Mitropolit u svojoj studiji (str 18)

U knjizi je istaknuta drevnohrišćanska egzegeza (tumačenje)  ranih apologeta, Justina Filosofa i Melitona Sardskog. Kao bitan pisac pominje se i Irinej Lionski, koji je tvrdio da je Stari zavet potvrda hrišćanskog otkrivenja. Kao značajne ustanove, centri starog sveta, aleksandrijska i antiohijska škola, po mitropolitu, trajno su doprinele definisanju principa hrišćanskog tumačenja Svetog pisma. Antiohija je pod uticajem Aristotela razvijala metod doslovnog tumačenja, a Aleksandrijska egzegeza je više sledila Platona i alegorijski metod. Tamo gde je teško tipologijom i bukvalno objasniti tekst, počinje da se primenjuje alegorijski smisao. I po jednoj i drugoj školi, npr. sve starozavetne žrtve su praobraz Golgotske žrtve. Praobrazi krštenja i evharistije su: prelazak preko Crvenog mora i mana u pustinji na putu za Obećanu zemlju. Protiv krajnosti i jedne i druge škole pisali su Kirilo Aleksandrijski, Atanasije Veliki, Jovan Zlatousti i dr.

Mitropolit pominje i pristup Blaženog Avgustina, koji uči da istorijsko-doslovni smisao mora biti u saglasnosti sa dogmatskim smislom. Kao najbolje primere razumevanja metoda tumačenja Svetog pisma, mitropolit navodi dela kapadokijskih otaca 4. veka, Vasilija Velikog i Grigorija Bogoslova. Pisci u smislu primene doslovnog i alegorijskog tumačenja javljaju se i kasnije. Poznati su Maksim Ispovednik i Jovan Damaskin. Veliki značaj mitropolit daje naročito Sv. Simeonu Novom Bogoslovu (949‒1022). Sv. Maksima smatra nosiocem teologije opita (mističke teologije). Za Simeon  istinsko bogoslovlje se zasniva na bogoviđenju. Bogoslovlje (tumačenje) je mudrost darovana od Duha Svetog. Kao važnog pisca mitropolit navodi i Nikolu Kavasilu, koji kaže da Stari zavet i njegovo čitanje na liturgiji podstiče na vrlinu (str. 64).

U istraživanjima ove važne teme, tumačenja svetih spisa kroz vekove, mitropolit je predstavio svoja zapažanja o piscima na srednjovekovnom Zapadu, izdvajajući učenje Tome Akvinskog i njegovih sledbenika. Mitropolit pominje i pisce koji su se posle pada Carigrada u uslovima ropstva bavili bogoslovljem na način da očuvaju kontinuitet crkve. Kao darovitog besednika navodi Kozmu Etolskog (1714‒1779), koji je duhovno izrastao na predanjima Svete Gore. U svojoj knjizi, mitropolit je jedno poglavlje posvetio temi egzegeza Starog zaveta kod pravoslavnih Slovena (str. 89). On primećuje da se u tom vremenu kod Srba najviše citiraju psalmi Davidovi. U monaškim krugovima Psaltir je bio omiljena knjiga. U tom periodu posebna pažnja je posvećivana  tumačenju Šestodneva i Knjige o Jovu.

Kasnije, u devetnaestom veku, dolazi do novih interesovanja, koja su sadržajnija ali i površnija. Taj period mitropolit je izložio u završnom poglavlju knjige, gde navodi Filareta Moskovskog, koji podvlači značaj Svetog pisma, ali ne u smislu njegove samodovoljnosti već ističe i značaj predanja. Kao primer zdravog odnosa prema biblijskom otkrivenju, mitropolit pominje i pesnika Njegoša i njegovo delo Luču Mikrokozma. Uz njega ističe i značaj Vuka Karadžića i Đure Daničića. Svoju knjigu mitropolit zaključuje poglavljem o dvadesetom veku, gde ističe ulogu naših teologa, Justina Ćelijskog i Nikolaja Žičkog, čiji su spisi primer sinteze svih ranijih primena tumačenja Svetog pisma.

Uz studiju „Istorija tumačenja Starog zavjeta” objavljen je i spis „Premudrosti Solomonove” na grčkom i srpskom jeziku. Prevod i predgovor uradio je mitropolit Amfilohije, koji su prvi put objavljeni kao zasebno izdanje dok je bio episkop Banatski.

Sveštenik