Iluminacija u delima Mire Brtke

Vrlo efektno, a opet čini se neusiljeno, na prirodan način – što se ne dešava baš često – izložbeni prostor Muzeja grada Beograda u Resavskoj 40b i više od 300 dela naše poznate umetnice Mire Brtke (1930‒2014), kao da su srasli u jedno. Prolazak kroz izložbu koja se do 25. aprila pod naslovom „Refleksije” može na tom mestu pogledati više je nego prijatan doživljaj, koji posetioca s emocijom usmerava na sagledavanje njenog bogatog opusa kao slikarke, skulptorke, režiserke, kostimografkinje, modne dizajnerke i aktivistkinje. I to konačno u tom obimu, sveobuhvatno, kako ona to i zaslužuje.

– Ispostavilo se da nijedan drugi prostor ne bi bio ovako pogodan i adekvatan ovakvoj prezentaciji koja je osmišljena tako da su to postavke u postavci. Tu je jedan ceo niz manjih isložbenih celina jedne velike retrospektive – opaska je Ješe Denegrija, našeg sagovornika i pratioca kroz hodnike ovog zdanja.

Fondacija „Mira Brtka” i Muzej grada Beograda uspešno su predstavili izbor kompletnog pregleda njene produkcije, od 1964, odnosno „Rimskog perioda”, pa do 2012, i time podsetili na ovu damu koja je bila nosilac novih tendencija u srpskoj savremenoj umetnosti druge polovine prošlog veka i koja je imala, kao retko koji od umetnika sa našeg prostora, široko polje umetničkog izražavanja. Baštineći istovremeno i naše i italijansko podneblje, crpela je iz njih inspiraciju budući da je svoje obrazovanje stekla u Beogradu, gde je završila Akademiju za pozorište i film 1953, a da je umetničku karijeru gradila u Rimu, gde je okončala studije na Akademiji lepih umetnosti 1963.

Njeni slikarski počeci sredinom šezdesetih godina prošlog veka odvijaju se u atmosferi italijanske umetnosti perioda „posle enformela”, a od 1966. dalje u slikama, kolažima i temperama na kartonu prelazi na kolorističku apstrakciju u simbiozi geometrijskih i organskih oblika „tvrdih ivica”. Između 1970. i 2012. povremeno dopunjuje ciklus „Radova s vezom”, u kojem obnavlja tradicionalnu manuelnu tehniku oblikovanja u tkanini u saradnji sa lokalnim tkaljama, Slovakinjama, dok se skulpturi posvećuje od 1990, radeći i u malim formatima i u onima koji se smatraju monumentalnim. Veze sa beogradskom umetničkom scenom uspostavlja učešćem na Trijenalu 1967. i Oktobarskom salonu 1968. Slede samostalne izložbe u Sarajevu 1970, Novom Sadu i Beogradu (u Salonu Muzeja savremene umetnosti) 1971, nakon kojih izlaže samostalno i u okviru kolektivnih izložbi mnogo puta, da bi u Muzeju savremene umetnosti Vojvodine u Novom Sadu 2012. bila održana i retrospektivna postavka.

– Sasvim sigurno je da je ključna faza njenog stvaralaštva period članstva u grupi „Iluminejšen” u Rimu. Ona tamo odlazi 1959. u početku baveći se filmom, ali potom tamo ima i nekoliko izložbenih nastupa pre nego što će se pridružiti pomenutoj grupi, koju je osnovao istaknuti umetnik Abe Nobuja i u kojoj je bilo nekoliko italijanskih umetnika i naša Milena Čubraković, Mirina prijateljica i saradnica. U tom periodu formiraju se određujući njeni pogledi na umetnost i slikarstvo, pre svega pod uticajem Abeovog naučavanja, a pod pojmom kojim se grupa i zove, koji bi se mogao prevesti kao prosvetljenje, imajući na umu duhovne ideje koje dolaze sa Dalekog istoka. To je jedna složena problematika koja je našoj umetnici pomogla da definiše u kojem će se pravcu kasnije razvijati njen izraz i nakon prestanka postojanja grupe (smrću osanivača) i njenog potonjeg povratka u Srbiju 1971. Tada sledi ceo niz njenih ciklusa u kojima će ona menjati i tehnike i stilska obeležja, ali je težište njenog slikarskog stvaralaštva zasnovano upravo na ovom kratkom ali vrlo plodnom periodu boravka u italijanskoj prestonici – ističe Denegri.

Govoreći posebno o njenim vajarskim delima, koja su upečatljiva i specifična, on kaže:

– Njeno stvaranje u mediju skulpture neko je nazvao i postskulpturom, ili linearnom skulpturom ili crtežom u prostoru, jer nije reč o klasičnoj problematici skulpture poznatog iz istorije umetnosti. Zapravo, reč je o delima koja su lišena mase i volumena, po neki put figurativna, po neki put dinamična i kinetička, ali u svakom slučaju interesantna disciplina je po sredi. Radovi nastaju u metalu nađenom na otpadu i u saradnji sa tehničarima koji po njenim zamislima i zahtevima oformljuju dela. Takva saradnja u njenom slučaju mogla se pratiti i u njenom slikarskom angažmanu, odnosno saradnji sa tkaljama i veziljama, pa je to i nešto što njen rad dodatno karakteriše.

Ono što takođe ne bi trebalo zapostaviti jesu njen društveni i kulturni aktivizam, kao i njena moda (unikatne „Mirine haljine”) – njene su modele koristile u ono vreme istaknute italijanske glumice, među njima i Izabela Roselini. Treba pomenuti i da je osnovala umetničku asocijaciju „Biro bunker” u Staroj Pazovi 1994, a da je bila neumorna i aktivna gotovo do smrti.

Monografija o umetnici

Javnost u Beogradu je u prilici da vrlo pregledno i sveobuhvatno sagleda opus ove naše umetnice i u mnogografiji koja prati postavku, pa se može ispratiti i to koliko je i kako njeno delo vrednovano u studijama istorije umetnosti, naglašava Ješa Denegri, koji je uz Savu Stepanova, Oliveru Janković i Selenu Andrić jedan od autora tekstova u njoj. Reč je o obimnom štivu pod jednostavnim naslovom „Refleksije Mira Brtka”, a u izdanju Fondacija „Mira Brtka”. Pažnju plene i reprodukcije radova i fotografije.