Srpska sakralna arhitektura

Na vrhu šumovitog uzvišenja što dominira panoramom Novog Pazara, nalaze se ruševine manastira Đurđevi stupovi, zadužbine velikog župana Stefana Nemanje. Kompleks – koji čine crkva Sv. Đorđa, trpezarija, konaci, cisterne i zidine sa ulaznom kulom – podignut je u osmoj deceniji XII veka. Jednobrodni hram sa trodelnim oltarskim prostorom, naosom sa bočnim vestibilima i pripratom flankiranom dvema kulama, u svom spoljnom izgledu odaje duh zapadnog, romanskog graditeljstva. Freske, danas najvećim delom oštećene, a delom prenete u Narodni muzej u Beogradu, izvedene su u najboljim tradicijama komninskog stila i vešto prilagođene arhitekturi hrama, što je posebno došlo do izražaja u jedinstvenoj kupoli elipsaste osnove. Ulazna kula je dogradnjom apside na istočnoj strani 1282/83. pretvorena u kapelu i grobno mesto kralja Dragutina. Osim što je unutrašnjost kapele oslikana freskama istorijske sadržine, radovi izvedeni u manastiru krajem XIII veka obuhvatili su i izgradnju nove trpezarije, konaka kao i živopisanje priprate katolikona. Propadanje kompleksa započeto je u tursko vreme, a kulminaciju doživelo u ratovima XX veka. Arheološki i restauratorski radovi izvođeni su 1960–1982, a manastirski život je obnovljen krajem prošlog veka. Kao deo celine Stari Ras sa Sopoćanima, manastir se nalazi na Listi Svetske baštine od 1979. godine.

Studenica kao najznačajniji manastirski kompleks srednjovekovne Srbije i danas predstavlja veliki umetnički i duhovni centar srpskog naroda. Od XII stoleća, kada je osnovana, ova monaška zajednica ni u jednom trenutku nije prekidala svoj viševekovni život, čiji se kulturni slojevi prepoznaju u nizu graditeljskih i slikarskih ostvarenja. Zadužbina i grobnica rodonačelnika dinastije Nemanjića služila je kao uzor mnogim vladarima ove loze, ne samo kao podsticaj za podizanjem mauzoleja koji bi nalikovali Bogorodičinoj crkvi, već i kao mesto gde bi mogli dati svoj lični doprinos. Tako je, nakon izgradnje manastirskih bedema i katolikona, tu vremenom nastajao niz objekata koji je trebalo da zadovolji verske i ekonomske potrebe studeničkog bratstva: trpezarija, Radosavljeva priprata, crkve Sv. Nikole i Sv. Jovana, Kraljeva crkva, konaci, itd. Uporedo sa neimarima, radili su u Studenici i brojni slikari, od onih koji su remek-delima vizantijskog živopisa XIII stoleća obeležili put srpskog srednjovekovnog slikarstva, preko dvorske radionice kralja Milutina i vodećih umetnika obnovljene Pećke patrijaršije, do zografa XIX veka. U riznici se čuvaju neki od kapitalnih primeraka srpske primenjene umetnosti. Upisan u Listu svetske baštine 1986, manastir Studenica je spomenik kulture na kojem se neprekidno izvode zaštitni radovi.

Crkva Uspenja Bogorodice u manastiru Gračanici, zadužbina kralja Milutina, sagrađena je u drugoj deceniji 14. veka. Izvedena u formi petokupolne građevine sa osnovom u obliku upisanog krsta, gračanička crkva spada u vrhunska arhitektonska ostvarenja epohe. Sredinom 14. veka dozidana je spoljna priprata. Mihailo i Evtihije, čuveni slikari iz Soluna, završili su živopisanje do 1321. U centralnoj kupoli, ispod slike Hrista Svedržitelja, predstavljeni su Nebeska liturgija, proroci i jevanđelisti. U naosu su ciklusi Velikih praznika, Hristovog stradanja, Čuda, Parabola, Hristovih javljanja posle Vaskrsenja, scene iz života Bogorodice, sv. Nikole i Kalendara. U oltaru su evharističke i starozavetne teme. Milutin i njegova žena Simonida, vizantijska princeza, naslikani su kao vladari po volji Božjoj, jer im anđeli s neba donose krune. U priprati je naslikano genealoško stablo Nemanjića i Strašni sud, dok su u spoljnoj priprati sačuvani fragmenti fresaka slikani u 14. veku i oko 1570. Pored kompozicija iz ciklusa Vaseljenskih sabora, Bogorodičinog akatista i Krštenja, tu su portreti srpskih arhiepiskopa i patrijaraha i slika sahrane gračaničkog mitropolita Dionisija. Gračanička riznica stradala je u požarima između 1379-1383. U manastiru se danas nalazi značajna zbirka ikona, među kojima je najstarija Hrista Milostivog iz 14. veka, jedinstvena po svojim dimenzijama (269 x 139 cm). Radovi na konzervaciji arhitekture i slikarstva odvijaju se permanentno. Upisana u Listu svetske baštine 2006. kao celina Srednjevekovni spomenici na Kosovu, gde se nalaze još dva manastirska kompleksa.

Stručna saradnja: Republički zavod za zaštitu spomenika kulture – Beograd

Umetnička realizacija izdanja: Miroslav Nikolić