Država, vera i nauka

Društvene nauke su kod nas u znatno podređenom položaju u odnosu na prirodne, medicinske i tehničke. To se vidi po nizu pokazatelja, uključujući i brojnost istraživačkog kadra, dominaciju prirodnjaka i medicinara u SANU i naučnim telima, sredstva koja se dodeljuju na konkursima Fonda za nauku itd. Polazeći od ovih činjenica, aktiv instituta društvenih nauka ovih dana sprema jednu vrstu pregleda onoga što društvene nauke rade, kao i onoga što su potencijali koje država ne koristi u adekvatnoj meri.

Jedan od zaista vrhunskih primera doprinosa društvenih nauka regulisanju određenih društvenih fenomena jeste izgradnja državno-crkvenog prava i odnosa u Srbiji, ali i regionu. Povod za ovo pisanije jeste veoma sadržajna naučna konferencija koju je tokom vikenda u čudesnom okruženju Soko grada i manastira Svetoga Nikolaja organizovao Institut za uporedno pravo (IUP) uz podršku Patrijaršije. Pošto se ove godine navršava dvadeset godina od vraćanja veronauke u škole i petnaest godina donošenja Zakona o crkvama i verskim zajednicama, kolege iz IUP su došle na ideju da se napravi dobar skup kao presek iskustava iz prethodne dve decenije na onome što se naziva polje državno-crkvenih odnosa i prava.

Država je 1993. godine stavila van snage stari zakon koji je regulisao ovu materiju i faktički narednih trinaest godina crkve i verske zajednice su funkcionisale bez relevantne zakonske osnove. No već od 2001. godine u vreme kad je Šijaković preuzeo savezno ministarstvo za vere, počeo je rad na postavljanju osnova državno-crkvenog prava. Taj posao, uključujući i pripremu i donošenje zakona 2006. izgurali su upravo vodeći predstavnici oblasti društvenih nauka, profesor Bogoslovskog fakulteta Bogoljub Šijaković, profesor Pravnog fakulteta Sima Avramović i pokojni doktor Milan Radulović sa Instituta za književnost i umetnost.

Ideja je bila da se petnaest godina posle donošenja ovog osnovnog zakona oceni šta je urađeno u međuvremenu i definiše prostor na kome ubuduće treba raditi. Zbog tehničkih problema nažalost Šijaković i Avramović nisu mogli da se uključe u skup, ali je bilo nekoliko tada mlađih ljudi koji su u poslu učestvovali. Svakako treba izdvojiti Vladimira Đurića koji je i organizovao konferenciju i docenta Pravnog fakulteta u Beogradu Dušana Rakitića, koji je svojevremeno bio šef kabineta ministra za vere. Na skupu je učestvovao i otac Velibor Džomić, u svojstvu doktora prava, čovek koji ima nesumnjivo ogromno praktično iskustvo u radu na ovim problemima i u Crnoj Gori i u Srbiji. Pored kolega sa IUP, bilo je profesora sa Pravnog fakulteta, sa Bogoslovskog, sa Političkih nauka, naučnih saradnika sa instituta za istoriju, sa Instituta za evropske studije, a posebno treba istaći plejadu mladih doktoranada koji su imali vrlo lepa izlaganja iz odnosnih oblasti.

Osim prisećanja na to kako su ovi propisi donošeni, na polemike, sporove i spoljne pritiske prilikom usvajanja i kasnije odbrane na Ustavnom sudu od inicijativa za ukidanje zakona u totalu ili pojedinačnih odredaba kao što je fundamentalno razlikovanje tradicionalnih crkava od ostalih verskih i konfesionalnih zajednica, najviše se zapravo govorilo o budućim izazovima koji dolaze i posebno o mogućnostima razrade i dodatne izgradnje državno-crkvenog prava u vrlo konkretnim oblastima i problematici.

Uočeno je da je potpuno stao međuverski dijalog koji je u vreme ovih dešavanja pre petnaestak godina, kao i prilikom donošenja Zakona o diskriminaciji 2009. godine bio izuzetno živ, organizovan i vodio ka tome da su tradicionalne crkve složno i fokusirano nastupale u javnosti i branile prava vernika i konačno svoja prava. Značaj obnove ovog dijaloga potenciran je u svetlu donošenja nedavnih zakona iz paketa Ministarstva za ljudska, manjinska prava i društveni dijalog, ali i u svetlu brojnih presuda Evropskih sudova za ljudska prava i Suda pravde u kojima po pravilu u sukobu prava verujućih ljudi i prava zahtevanih na osnovu antidiskriminatorskih zakona gube i stradaju upravo ona prva.

Govorilo se i o pitanju finansiranja crkava u komparativnoj perspektivi, o razlikovanju pojmova laiciteta i sekularnosti, teorijski razjašnjavali modeli stroge i kooperativne odvojenosti države i crkve, pojašnjavala se razlika između tradicionalnih crkava i drugih verskih zajednica, kritikovale nedorečenosti zakona koje bi mogle biti ispravljene, razmatrao se opšti položaj crkava u Mitrovdanskom ustavu itd. Cela treća sesija je međutim bila posvećena konkretnim pitanjima koja će svakako dominirati u daljoj razradi ove oblasti: od prava socijalnog osiguranja sveštenika i verskih lica, modela finansiranja delatnosti, do načina na koji crkve mogu koristiti oznake geografskog porekla u privrednoj delatnosti ili zaštiti intelektualnih i svojinskih prava nad npr. ikonom Belog anđela. Na kraju je direktor instituta Vladimir Čolović najavio  pokretanje časopisa za ova pitanja i nastavak rada na rešavanju niza otvorenih pitanja, u saradnji sa SPC i drugim verskim subjektima.

Naučni savetnik, Institut za evropske studije