Rad na austrijskim farmama

Uz brigu za članove porodica u porobljenoj otadžbini, praćenje dostupnih vesti s frontova, aktivnosti u logoru i rad na farmama, zatočenicima Aprilskog rata su prolazili dugi zarobljenički dani. Tim rečima, čitalac „Politike” Rastko Brajković sumirao je i boravak svog pradede Dragutina Selakovića (1900–1950) iz sela Seništa na Zlatiboru u dva nemačka stalaga u Austriji. Pričom o svom pretku, Brajković je dao doprinos našem serijalu. 

Prema njegovim rečima, Dragutin Selaković je Aprilski rat dočekao kao udovac (supruga Stanka je preminula 1938. godine) i otac četiri sina i kćerke. Zarobljen je kao profesionalni vojnik – graničar Vojske Kraljevine Jugoslavije u 22. graničnoj četi, za vreme službovanja na području Strumice.

„U doba Kraljevine Jugoslavije graničari su bili profesionalni vojnici koji su za taj težak posao primali dobru platu. To je bio motiv mnogim mladićima da se prihvate ovog teškog posla. Zbog upada krijumčara i pripadnika VMRO-a, posebno je opasna bila granica sa Bugarskom gde je Dragutin bio raspoređen”, navodi Brajković.

Po zarobljavanju, Nemci su jugoslovenske vojnike najpre predali svojim bugarskim saveznicima koji su ih narednih dana držali u podrumima, u hladnoj vodi do kolena, izgladnjujući ih. Zatim su stočnim vagonima prebačeni na tlo današnje Austrije gde su raspoređeni u zarobljenički logor Stalag 18B. Dragutin je kasnije premešten u Stalag 18C u blizini Salcburga. U logoru se osećala podvojenost u tretmanu zarobljenika.

„Od zatočenika, Britanci i Amerikanci su uživali sve privilegije koje je garantovala Ženevska konvencija, pa su imali najbolji tretman. S druge strane, Srbi, pripadnici francuskog Pokreta otpora i italijanski antifašisti-partizani tretirani su kao drugorazredni zarobljenici. Najteži tretman su imali Rusi, koji su dobijali najlošije barake i najgoru hranu, poput oljuštene kore krompira. Dragutin je pričao da su Italijani i Francuzi bili iskreni prijatelji i solidarni sa svojim srpskim sapatnicima, dok su Englezi na njega ostavili loš utisak, jer su na ovu grupu zarobljenika gledali s visine, bez želje da podele teškoće ili pomognu”, kaže Brajković.

Najmučnija slika iz logora koja se njegovom pradedi urezala u sećanje jeste kad je jedan Englez odbio molbu gladnog ruskog zarobljenika da mu da malo hrane, već je svoj obrok bacio u blato. 

Takođe, srpski zarobljenici su raspoređivani da rade na farmama u okolnim selima, a za taj rad su bili plaćeni.

„Navikli da rade teške seljačke poslove, oni su tu mogućnost rado prihvatali. Nakon rata, Dragutin je opisivao napredne austrijske farme. Poljoprivredne mašine, tehnologija proizvodnje i obrade i sve drugo je po njegovim rečima bilo 50 godina ispred tadašnje Jugoslavije”, navodi Brajković.

U maju 1945. zarobljenici su dočekali oslobođenje. Po povratku iz logora, Dragutin se u Srbiji posvetio obnovi svog imanja. Nerado je pričao o nedaćama iz zatočeništva.

„Što se tiče Dragutinove dece, i njih je zadesila sudbina mnogih ratom razdvojenih porodica. Najstariji sin Milojko se tokom rata priključio partizanskom pokretu, a sticajem okolnosti Dragutin i on su se sreli na granici Austrije i Jugoslavije prilikom povratka naših zarobljenika. Ćerka Radojka je bila simpatizer Ravnogorskog pokreta, a posle rata su je zatočile nove vlasti, nakon čega se razbolela i preminula 1946. godine.

Dragutinu je takođe posle zatočeništva u stalazima zdravlje ozbiljno bilo narušeno, pa je preminuo 1950. u svojoj pedesetoj godini. Danas su njegovi naslednici rasuti širom Srbije i po drugim državama i kontinentima. Unuk-imenjak Dragutin sa porodicom živi na imanju u zlatiborskom selu Draglica”, kaže Rastko Brajković.