Deca Zuzane Halupove i seljak Martina Jonaša

Novi Sad – Dva velika imena umetničke naive, Zuzana Halupova i Martin Jonaš, oboje iz male Kovačice u banatskoj ravnici i oboje samouki, a svetskog glasa, bili su zapravo potpuno različiti u svom stvaralaštvu, navode poznavaoci njihovog ogromnog opusa.

Ove godine se navršava 20 godina od smrti „mame Zuzane”, kako su Halupovu nazivali zbog dece kao motiva. Ujedno se obeležava 25 godina od kako je preminuo poznati „majstor Jonaš” koji je na platnu ostao veran svom seljaku neobično velikih šaka i stopala.

„Potpuno različiti, a toliko veliki slikari kojima je zajedničko to da su proslavili Kovačicu i izlagali na svim meridijanima sveta”, kazala je istoričarka umetnosti Jarmila Ćendić, povodom izložbe „Iz dva ugla – njima u čast, da se nikad ne zaborave” u novosadskoj kulturnoj stanici „Svilara”.

Izložbu 41 dela ovih umetnika svečano je otvorio slovački ambasador u Srbiji Fedor Rosoha, a organizator je udruženje „Naiva art kult” iz Kovačice. U tom mestu oba slikara rođena, gotovo u isto vreme – Halupova 1925, a Jonaš samo godinu ranije, ali je ona kasnije nego slikar počela da stvara naivu.

U taj stvaralački svet ušla je 1964, a pre toga se bavila ručnim vezom, dok je prvo Jonaševo platno i ujedno prva kovačička naiva „Žetva u Banatu” nastala 1953.

„Njihova dela, kako Zuzane, tako i Martona, iako su oboje naivci i oboje su slikali po diktatu svoje duše i svog srca, i stvarali su u Kovačici, jesu dijametralno suprotna. Posmatrajući ih sa stanovišta istoričara umetnosti, preko njihovih motiva, tema, tehnika i nadasve preko njihovih elemenata koje oni upražnjavaju u svojim likvnim shemama, uopšte nisu slični”, navela je Jarmila Ćendić.

Po njenim rečima, „slikarka srca” ostala je verna žanr-scenama i folkloru do kraja svog stvaralaštva, dok je ono kod Jonaša doživelo niz promena. Njen lajt-motiv su bila deca, koju nije imala, a ljubav prema njima prenela je na platno. I Jonaš je u početku slikao žanr-scene, ali se to izgubilo i motiv su mu figure, pejzaži i portreti koji su u naivnom slikarstvu retki, a on je naslikao i autoportret.

„Halupova je taj svoj žanr, tu lepotu, slikala punim srcem, vedrinom. Ne postoji nijedan segment ljudskog života koji nije bio prikazan, od kolevke pa do groba”, kazala je Ćendićeva i navela da je u tom opusu nekoliko hiljada dela, a da je slikarka postala poznata prvo po slikama zime, te da je tih kompozicija, prepunih odraslih ljudi i dece, bilo čak 300. Njene zime su bile i na razglednicama Unicefa.

Istoričarka umetnosti navodi da je Halupova uspešno slikala i biblijske motive, spajajući slovački folkor i folklor Dalekog istoka. Ona je u tome postala, kaže, pravi majstor.

„Kada je reč o temi, Martin Jonaš je uvek ostao veran seljaku. U početku je na njegovim kompozicijama bilo mnoštvo aktera. Međutim, kako su godine prolazile, to mnošto se smanjivalo, da bi na kraju došlo do jedne jedine figure koja je bila toliko veličanstvena da je sama dominirala celom likovnom shemom”, dodaje.

Jonašev motiv seljaka sa hipertrofiranim ekstremitetima, kako je objašnjavao i slikar, govori o tome kako su seljaku u stvari potrebne samo ruke i noge da bi mogao da radi. Glava je prikazana kao veoma mala. Govorio je i da slika sveto trojstvo: seljaka, nebo i zemlju.

„Za njega je to predstavljalo sveto trojstvo zbog toga što seljak mora da obrađuje tu zemlju da bi rodila, a da bi rodila, ta zemlja mora da bude spojena sa nebom”, kaže istoričarka umetnosti.

Za razliku od slika Zuzane Halupove koje su tople i vedre, a doživljaj je isti čak i kad su joj teme tužne, Martin Jonaš slika bojama zemlje, neba i obilja koje raste u banatskoj ravnici Kovačice.

„Boja dominira i kod jednog i kod drugog slikara, međutim kod Halupove je jaka, čulna, vedra, a kod Jonaša u službi plohe. Ponekad on bez toniranja slika samo bojom, kao da sklapa mozaik od velikih ploha, tako da pojedine slike deluju dvodimenzionalno”, objašnjava.

Pojavljuje se i linija, ali navodi da je ona u slikarstvu Halupove u službi dekoracije, a kod Jonaša ‒ figure. On se bavio i tehnikama grafike, pastela, akvarela, bakroreza i duboreza, dok je slikarka stvarala isključivo uljem na platnu.

Izložba u novosadskoj „Svilari” je otvorena do 19. novembra i na njoj su izloženi, po rečima predsednika udruženja „Naiva art kulta” Boška Nedeljkova, kolekcionarski primerci koji će prvi put biti reprodukovani u okviru knjige „Iz dva ugla”.