Osudili smo sebe na zabranu sećanja

Obeležili smo nedavno sećanje na pretke, one tragično stradale i one ovenčane slavom, još jednim Danom primirja u Prvom svetskom ratu, a komemorativni skupovi okupili su nas i u godini kad se navršava osam decenija od osnivanja jasenovačkog sistema koncentracionih i logora smrti, kao i 80 godina od masovnih likvidacija stanovništva u Dragincu, Kraljevu i Kragujevcu u Drugom svetskom ratu. Govoreći o našoj percepciji i našem odnosu prema žrtvama ova dva velika i tragična istorijska perioda, istoričar Dejan Ristić, v. d. direktora Muzeja žrtava genocida, ukazuje na termin iz rimskog prava Damnatiomemoriae koji se, kako pojašnjava, odnosi na ingerenciju Senata da „protera iz javnog sećanja” počinioce najtežih prestupa.

– Transponovano u savremeno doba, može se uočiti i to kako smo svedoci masovne primene Damnatiomemoriae kad je reč o pojavama, fenomenima, događajima i ličnostima koji su obeležili razdoblja Prvog, a potom i Drugog svetskog rata. Stiče se utisak da smo sami sebe osudili na zabranu sećanja ili prepuštanje istorijskom zaboravu, čime smo širom otvorili vrata krivotvorenju i relativizaciji onoga što se desilo u tim periodima – kaže u intervjuu za „Politiku” Dejan Ristić.

Kako biste u najkraćem opisali savremenu srpsku kulturu sećanja na žrtve Prvog i Drugog svetskog rata?

Retki su pojedinci koji pokazuju neophodan nivo znanja i svesti o potrebi negovanja kulture sećanja zasnovane na istorijskim činjenicama. U institucionalnom smislu trenutna situacija nije nimalo bolja.

Moguće je da će vaši čitaoci steći utisak da sam hiperkritičan, ali ukoliko u vidu imamo sve češće incidente koji se odigravaju na brojnim stratištima iz razdoblja Drugog svetskog rata i pokraj mnogih javnih spomenika koji svedoče o tom periodu, postavlja se pitanje smemo li i dalje da okrećemo glavu na drugu stranu i ostajemo nemi na mnoštvo slučajeva neprimerenog i anticivilizacijskog ponašanja pojedinih naših neodgovornih sugrađana.

Može se postaviti pitanje u kojoj je meri opravdana bojazan da našu sadašnjost, pored ostalog, karakteriše i nedovoljno poznavanje najslavnijih ili najtragičnijih razdoblja nacionalne prošlosti prethodnog stoleća.

Kako izgleda susret običnih ljudi, đaka, studenata s istorijom Drugog svetskog rata i njegovim nasleđem? U brojnim gradovima Muzej žrtava genocida organizovao je veoma posećene tribine, predavanja, izložbe na ovu temu.

Muzej žrtava genocida, odnedavno i matična muzejska ustanova u oblasti negovanja kulture sećanja na žrtve genocida počinjenog nad pripadnicima srpskog naroda, kao i na žrtve Holokausta i Samudaripena (genocida nad Romima) tokom perioda Drugog svetskog rata, zaista je od sredine ove godine višestruko intenzivirao aktivnosti u sferi kulture, obrazovanja, umetnosti, izdavaštva i informisanja. Veoma nas raduje veliko interesovanje građana, a posebno učenika i studenata, za programe koje osmišljavaju i realizuju stručnjaci i saradnici Muzeja žrtava genocida.

Veliki broj poziva iz brojnih ustanova u oblasti obrazovanja i kulture, kao i lokalnih samouprava, upućen Muzeju žrtava genocida s ciljem održavanja raznorodnih programa ukazuje na sve prisutniju svest građana o potrebi intenzivnijeg obogaćivanja i objektivizacije znanja o najznačajnijim i najsloženijim temama naše prošlosti.

Samo tokom prethodnih nekoliko meseci takvi programi održani su u Beogradu, Novom Sadu, Subotici, Kragujevcu, Kraljevu, Užicu, na Zlatiboru, u Paraćinu, Vranju, Vladičinom Hanu, Lebanu, Surdulici, Kučevu, Trsteniku, Mionici, Gračanici, Kosovskoj Kamenici, Šilovu, kao i u Banjaluci, Prijedoru, Tesliću, ali i u Jasenovcu i Zagrebu.

U sklopu obeležavanja osamdeset godina od uspostavljanja jasenovačkog sistema koncentracionih i logora smrti pokrenuta je s državnog vrha inicijativa za izgradnju objekta Memorijalnog centra u Donjoj Gradini. Kako će teći realizacija te inicijative i kakvu ulogu će Muzej imati u njenom ostvarenju?

Reč je o projektu koji će biti okončan podizanjem namenskog muzejskog, obrazovnog, memorijalnog i naučnoistraživačkog zdanja Spomen-područja „Donja Gradina” u Republici Srpskoj, čime bi bio dat znatan doprinos očuvanju sećanja na žrtve sistema koncentracionih i logora smrti u Jasenovcu. Muzej žrtava genocida, kao jedinstvena ustanova tog tipa u čitavom regionu, spremna je da sve svoje stručne i druge resurse stavi na raspolaganje kako bi taj dragoceni i plemeniti poduhvat bio uspešno realizovan.

Muzej žrtava genocida već duže vreme sprovodi reviziju popisa iz 1964. i 1965. žrtava Drugog svetskog rata, a njegovi stručnjaci trpeli su u više navrata napade zbog procena broja jasenovačkih žrtava. Zbog čega do danas nemamo precizniju procenu njihovog broja?

Pitanje ukupnog utvrđenog ili ukupnog procenjenog broja žrtava određenog ratnog zločina, zločina protiv čovečnosti ili zločina genocida s pravom izaziva interesovanje u javnosti. Taj podatak predstavlja jedan od posebno važnih pokazatelja karaktera i same suštine konkretnog zločina. Do odgovora na vaše pitanje, koje se odnosi na ukupan procenjeni broj žrtava sistema koncentracionih i logora smrti u Jasenovcu, možemo doći ukoliko u celini sagledamo i objektivno vrednujemo višedecenijske rezultate jugoslovenske i srpske istoriografije u vezi s istraživanjem zločina genocida počinjenog nad pripadnicima našeg naroda na području celokupne Nezavisne države Hrvatske. Ako smo saglasni da je iz ideoloških razloga u vreme socijalističke Jugoslavije istoriografija bila „pod nadzorom” i nije joj bilo omogućeno da otvara i sveobuhvatnije obrađuje ondašnje tabu teme, među kojima je bio i genocid nad srpskim narodom počinjen u Jasenovcu i na čitavom području NDH, kao i da je srpski narod postradao u tom genocidu bivao proglašavan za bezimene „žrtve fašizma”, ostaje nam da zajedno s naučnom zajednicom analiziramo teme, istoriografske radove i obim istraživanja u prethodnih tridesetak godina. Bilo bi veoma korisno da najpre izvršimo analizu koliko je tokom prethodnih decenija na svim univerzitetima u Srbiji odbranjeno doktorata u vezi sa stradanjem našeg naroda u NDH i koliko je naučnoistraživačkih projekata realizovano na te teme. Saznanje o tome moglo bi biti poražavajuće po srpsku istorijsku nauku i nosioce naučne politike, a time i po državu. Istovremeno, ne verujem da je država sprečavala ili otežavala ta istraživanja u prethodne tri decenije.

Muzej žrtava genocida je u više navrata pozivao institucije, ali i pojedinačne istoričare i stručnjake u oblasti drugih društveno-humanističkih nauka, da se okupimo kako bi se intenzivirala naučna istraživanja ove teme i to će nastaviti da čini. Znatan broj njih odazvao se tokom prethodnih meseci tom pozivu, što ukazuje na postepenu promenu klime u okvirima naše naučne zajednice.

O tome svedoči i podatak da se na poziv Muzeja žrtava genocida u vezi s organizacijom prvog koordinacionog sastanka referentnih ustanova u oblasti kulture, prosvete i nauke s područja Republike Srbije i Republike Srpske, održanog 22. juna ove godine u Beogradu, odazvalo više od 90 odsto pozvanih.

Sastanku su prisustvovali rukovodioci ili predstavnici Matice srpske, Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, Državnog arhiva Srbije, Arhiva Jugoslavije, Vojnog arhiva, Arhiva Srpske pravoslavne crkve, Arhiva Vojvodine, Istorijskog arhiva Beograda, Arhiva Republike Srpske, „Filmskih novosti”, Narodne biblioteke Srbije, Univerzitetske biblioteke „Svetozar Marković”, Balkanološkog instituta SANU, Instituta za noviju istoriju Srbije, Instituta za strategijska istraživanja Ministarstva odbrane, Narodnog muzeja u Beogradu, Muzeja Jugoslavije, Vojnog muzeja, Muzeja savremene umetnosti, Muzeja Vojvodine, Muzeja žrtava genocida... Učešće su uzeli i predstavnici Ministarstva kulture i informisanja, Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja, Ministarstva za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja, Ministarstva spoljnih poslova, kao i Srpske pravoslavne crkve.

Indikativno je da jedino predstavnici katedri za istoriju Jugoslavije ili savremenu istoriju sa univerziteta u Republici Srbiji i Republici Srpskoj nisu pokazali spremnost da, na poziv Muzeja žrtava genocida, učestvuju u tom razgovoru. Možda je to i najbolnije saznanje s kojim se treba suočiti ukoliko želimo da razumemo zbog čega je, pored ostalog, vaše pitanje i dalje bez valjanog odgovora.

Čini se da ne samo u široj javnosti, već i među istoričarima, pojedini događaji iz perioda Drugog svetskog rata izazivaju polemike, pa i oprečne stavove. Šta je uzrok takvim polemikama: nedovoljno naučnih publikacija, nedovoljno poznavanje istorijskih izvora, društveno-politički razlozi?

U vašem pitanju nalazi se i deo mogućeg odgovora. To se odnosi na nedovoljan obim naučnih istraživanja, što predstavlja rezultat višedecenijskog zaobilaženja tema i postavljanja istraživačkih zadataka unutar naše naučne zajednice u vezi s genocidom počinjenim nad pripadnicima srpskog naroda na području NDH.

Iako ustanova kulture, Muzej žrtava genocida nastaviće da još intenzivnije okuplja stručnjake i institucije, inicira, osmišljava ili se uključuje u značajne poduhvate kako bismo u razumnom vremenskom roku nadoknadili propušteno i došli u priliku da celovito i objektivno sagledamo, spoznamo i pojmimo tragičnu istorijsku pojavu koju imenujemo pojmom genocid počinjen nad pripadnicima srpskog naroda na području NDH.