Poštovanje istine pri oceni naše istorije iz Drugog svetskog rata

U svojoj 102. godini osećam obavezu i potrebu da istaknem neke istorijske činjenice, kao prilog istini i našem pomirenju.

U „Politici” od 15. avgusta piše o sporu građana Bijeljine zbog podizanje biste Dragoljubu Draži Mihailoviću. Uvaženi reditelj Radoš Bajić u „Politici” od 13. jula piše o toku snimanja operacije spasavanja američkih pilota u Srbiji 1944. godine. Na to je reagovalo više autora različitim ocenama o našoj istoriji iz Drugog svetskog rata. Nastavlja se sporenje dela nas Srba o ulozi četnika i Draže Mihailovića u tom teškom vremenu.

Posle slanja svog ađutanta Vladimira Lenca u Beograd Dimitriju Ljotiću, u maju 1941. godine, da ga obavesti da neće vršiti nikakve akcije, i posle sastanka u Divcima, kod Valjeva, s nemačkim pukovnikom Kogardom, 11. novembra 1941. godine, četnici nisu nigde vodili rat protiv okupatora niti protiv ustaša. Napadali su samo partizane i njihove porodice (tada su Nemcima predali oko 300 partizana).

Početkom 1943. godine, u Lipovu kod Kolašina, gde je Draža boravio s italijanskim oficirima, sačinjen je plan prema kojem je pukovnik Bajo Stanišić poveo oko 12.000 četnika i dva puka Bugara na Neretvu da pomogne okupatoru i ustašama da uništi glavninu partizana.

Posle sukoba s partizanima kod Konjica, četnici su se razbežali i najveći deo se vratio bez oružja. Iste godine, Stanišić je poginuo u Ostrogu s generalom Blažom Đukanovićem, predsednikom Crne Gore u vreme italijanskog guvernera Pircija Birolija.

Kada su partizani, posle teških borbi protiv Nemaca i četnika, oslobodili Danilovgrad 9. decembra 1944. godine, sutradan i više narednih dana razlegao se lelek naroda koji je dolazio do zajedničke grobnice u selu Lazine, u kojem su četnici Pavla Đurišića 23. jula 1944. streljali 52 devojke i mladića. Pohvatali su ih po naseljima i streljali, a tu im je kasnije podignut spomenik.

Kad je Đurišić shvatio da se posle takvog teškog zločina mora udaljiti iz Crne Gore, obukao je oko 2.000 pripadnika svog odreda u nemačke uniforme. Setio se crnogorskog političara Sekule Drljevića, koji je iz Crne Gore utekao kod Pavelića, i zamolio ga da Ante dozvoli da njegov odred prođe za Austriju. Pavelić je dozvolio, a ustašama dao nalog da ih sačekaju na obali Save i likvidiraju. To je učinjeno tako da im nije pomogla nemačka uniforma.

U aprilu 1944. godine Mihailović je sa oko 15.000 četnika došao blizu Sarajeva da bi odstupio s Nemcima. Partizani su 6. aprila oslobodili Sarajevo, pa je Dražin plan propao. Ta masa četnika uputila se da preko Sandžaka uđe u Srbiju i Crnu Goru. U teškim borbama s partizanima kod Kalinovika ostali su bez artiljerije i radio-stanice. Draža je okupio oko 500 četnika i uputio se niz Drinu u cilju traženja skloništa. Bilo mu je poznato da su saveznici predali Jugoslaviji generale Lera i Nedića.

Deo četnika se predao partizanima i njih oko 1.800 u Šavniku su dobili propusnice da idu u svoja mesta.

Najveći deo četničke vojske doživeo je tešku sudbinu u šumama Zelengore i Sutjeske – masovno obolele od tifusa i bez ikakvog snabdevanja, stalno su ih napadali partizani.

Draža se skrivao u Podrinju do 13. marta 1946. godine, kad ga je uhvatila Ozna. Osuđen je na smrt i kasnija odluka da se presuda poništi zbog procesnih manjkavosti ne znači da mu se oprašta saradnja s okupatorom.

Ovde iznete istorijske istine trebalo bi da posluže istoričarima, književnicima, snimateljima i drugima, koji se bave srpskom istorijom iz Drugog svetskog rata, da poštuju istinu i time doprinose kvalitetu svojih dela i pomirenju onih Srba koji se još spore u vezi s delom teške istorije svog naroda.

Dr Danilo Vujičić,
profesor FTN u penziji, Novi Sad