Kad kafića nigde bilo nije

Kragujevac – Stare kafane, tačnije njihova imena, svojevrsni su orijentir u prostoru, ali i u vremenu i istoriji svakog grada. Kragujevac u tome nije izuzetak, naprotiv. Zna se da je u vreme turske vladavine postojalo pet hanova i dva karavan-saraja, a 1815. ustanici su kumovali „Kneževoj kafani” koja slovi kao prva, kragujevačka kafana, dok se „Makedonija” smatra prvom gradskom pivnicom.

U drugoj polovini 19. veka najviše kafana je bilo u najužem centru i bočnim ulicama koje su se ulivale u čaršiju. Bile su središte i stecište društvenog života, gde su posetioci, osim uživanja u kafenisanju, duvanu i prigodnoj muzici, imali prilike da odgledaju i pozorišne predstave, u kafanama su osnivane i prve novinske redakcije, književni kružoci... I politički život toga doba je neraskidivo vezan za kafane, pa su u njima političke stranke agitovale i održavale svoje skupove.

Mnogi od tadašnjih „ugostiteljskih objekata”, kako se to danas administrativnim jezikom kaže, nosili su ime po svojim vlasnicima, poput Šiškove, Talparine i Pligorićeve kafane, a bilo je popularno da se imena daju po metropolama („Pariz”, „Carigrad”...) ili po lokalpatriotskim toponimima. Neke od njih, poput „Srbije” i „Šumadije”, ni do danas nisu izgubile bitku s vremenom.

Između dva svetska rata, kafane nisu više bile ekskluzivni zabran građanskog sloja: „Rujna zora” je bila prvo svratište seljaka koji su dolazili na pijac, a tu su rado svraćali i radnici, pre odlaska u fabriku.

Poslednje dekade zlatnog doba kragujevačkih kafana bile su one s početka 20. veka. Obnovljene i novonastale kafane posle Drugog svetskog rata dobijaju imena u duhu jugoslovenstva: „Dubrovnik”, „Sarajevo”, „Korana”, „Bosna”... Razvoj automobilske industrije uticao je da procvetaju kafane u okolini industrijskog kompleksa: „Pekina kafana”, „Šest topola”, „Solunac”, „Gruža” i „Konak”, radile su kao nijedna pre njih.

I tako, sve do godina tranzicije, koje su i za kafane označile početak doba mukotrpne borbe za opstanak, i pred sve praznijim novčanicima nekada redovnih gostiju, i pred konkurencijom kafića, picerija, pečenjara i kladionica, koje su regrutovale mlađu potencijalnu „publiku”. Ali, kao što svagda biva, najjači ipak opstaju, pa kome je u Kragujevcu do izvorne kafanske atmosfere, još uvek može da svrati i da se počasti u „Prvoj pomoći”, „Nostalgiji”, „Biblioteci kod Milutina”, „Mortusu”...