„Uspavane lepotice” svetske nauke

Od samog kraja prošlog veka, kod nas se često pisalo o Milutinu Milankoviću. Vredi istaći da njegovo veliko naučno otkriće, teorija o ledenim dobima, nije bilo u početku ispravno procenjeno. Takav tip publikacije u nauci se retko sreće, a nazvan je „uspavana lepotica”.

Broj citata o teoriji M. Milankovića (Kanon der Erdbestrahlung und seine Anwendung auf das Eiszeitenproblem, Beograd, SANU, 1941) nije bio odraz vrednosti tog otkrića. Delimično kašnjenje citiranja nastalo je pošto je knjiga ukoričena i distribuirana tek posle rata. Zapravo, većina štampanih blokova sačuvana je u podrumu štamparije koja sravnjena sa zemljom kad su Nemci bombardovali Beograd. Primerak te knjige video sam u biblioteci univerziteta u Springfildu i na njoj se uočava razlika u boji doštampanih listova.

Teorija o ledenim dobima prihvaćena je 1984. godine, kad je uočeno da klimatski slojevi sadrže okeanske sedimente i Milankovićeve radove odjednom počinju da citiraju. Do 2005. godine njegove publikacije su citirane 780 puta. Milanković postaje heroj-naučnik, jer njegova teorija objašnjava ciklične promene usled smene ledenih doba s dobima blage klime. Ta doba su se smenjivala u pravilnim ciklusima jer se Zemljina kugla naginje u svojoj orbiti oko Sunca. Kasnije se u teoriju nisu uklopili nalazi u Đavoljoj rupi u Nevadi, jer su se hlađenje i otopljavanje dešavali i nezavisno od orbitalnih ciklusa.

Već godinu dana nakon objavljivanja svake vredne publikacije broj citata pokazuje interesovanje drugih istraživača i moguć značaj otkrića. Izuzetak su revijski članci (tuđa istraživanja), publikacije o tehničkom unapređenju ili slučajevi kad se dopisuju lažni autori. Na broj citata utiče i oblast istraživanja. Citiranost istraživača doprinosi vrednovanju naučnika, ali ima mnogo ograničenja. Najcitiraniji rad, metoda određivanja proteina Olivera Laurija, sa 305.000 citata, i većina od 100 najcitiranijih naučnika u svetu, nemaju vrednost koja bi ih preporučila za Nobelovu nagradu. Zato se naučna otkrića ne procenjuju samo na osnovu citiranja, već i klasičnim načinom. O tome je pisao „otac citiranja” Judžin Garfild, koji je 2011. godine pomoću programa „HisCite” pretražio citiranje tri srpska istraživača: Ivana Đaje (fr. Giaja), Milutina Milankovića i potpisnika ovih redova.

Ivan Đaja (1884–1957) se posle doktoriranja na Sorboni vratio u Beograd. Zahvaljujući otkrićima o termoregulaciji i dubokom hlađenju životinja primljen je za člana Francuske akademije nauka posle smrti Aleksandra Fleminga, koji je otkrio penicilin. Moje otkriće – da mrežnjača oka sadrži angiotenzin konvertirajući enzim (ACE) – ističe Van Haeringen u časopisu„British Journal of Ophthalmology” 1996.

Za razliku od kašnjenja citiranja radova Milutina Milankovića, većem od 20 godina, radovi druga dva istraživača pripadaju uobičajenom tipu citiranja. Jedino je na četvorogodišnje kašnjenje citiranja publikacija Ivana Đaje uticao rat, a međunarodne sankcije protiv SR Jugoslavije možda su uticale na citiranost mojih radova.

Zbog očiglednih problema s brojem citata, liste najcitiranijih naučnika nisu najpouzdanije merilo za procenu naučnog otkrića. Zato se, kad je reč o doprinosu naučnika, rado postavlja pitanje: Koje je njegovo najvažnije otkriće?

Akademik Rajko Igić,
Čikago, Ilinois, SAD