Pet posveta Principu

Istorijske, socijalne i društvene promene, nažalost, uvek se odražavaju i na istorijske spomenike.

Pre više od jedne decenije pisac Muharem Bazdulj pokrenuo je temu o istoriji ploče koja je u Sarajevu bila posvećena Gavrilu Principu i, posredno, Sarajevskom atentatu. No, tada nije spominjano da je prvo obeležje kod Latinske ćuprije, daleko patetičnije, ali i dekorativnije, postavljeno još tokom Velikog rata.

Na trogodišnjicu atentata, 28. juna 1917, naime, u Sarajevu je otkriveno spomen-obeležje Francu Ferdinandu i Sofiji Kotek. Za razliku od zbivanja 28. juna 1914, kada su vesti o atentatu bile na svim naslovnim stranama i u specijalnim izdanjima, austrougarska štampa je o ovom događaju izvestila samo kratkim crticama na zadnjim stranicama dnevnih novina.

Na Latinskom mostu

Kapetan Viktor Pifl prvobitno je imao nameru da na Latinskom mostu podigne kapelu posvećenu ubijenom bračnom paru. „Na urgiranje štampe” da mesto bude pristupačno svima, zalaganjem Antona Puntigama i trudom natporučnika arhitekte Jena Borija, na trgu je podignut mali memorijalni kompleks. U asfalt na mestu gde je 28. juna 1914. zastao „graf i štift” ulivena je bronzana ploča dimenzija 2 x 1 metar, rad budimpeštanske Kraljevske državne livnice gvožđa i čelika. Na ploči se nalazio natpis na latinskom: „Nadvojvoda Franc Ferdinand i njegova supruga vojvotkinja Sofija od Hohenberga na ovom mestu su 28. juna 1914. izgubili život u krvi za Boga i Otadžbinu.”

Prostor oko ploče bio je predviđen da poštovaoci žrtava polažu cveće. Na zidu zgrade Šilerove radnje postavljena je bronzana ploča s krunom, ispod koje je latinicom bilo ugravirano: „28. 4. 1914. poginuše na ovom raskršću  mučeničkom smrću od  ubojničke ruke prijestolo-našljednik nadvojvoda Franjo Ferdinand  i supruga mu vojvotkinja  Sofija Hohenberg.”

Konačno, na Latinskom mostu izgrađen je spomenik od bihacita u vidu dorskih stubova visine 12 metara, s kapitelom na kome su bili austrijski i mađarski državni grbovi i krune; u podnožju, dva anđela držala su bronzani medaljon s likovima Ferdinanda i Sofije. Otkrivanju memorijala prisustvovali su izaslanik cara Karla nadvojvoda Fridrih, ministar spoljnih poslova Stefan Burijan i guverner Bosne i Hercegovine Stefan Sarkotić.

Nakon oslobođenja 1918, delovi memorijala s Principovog (bivšeg Latinskog) mosta uklonjeni su i povereni na čuvanje Zemaljskom muzeju pa Zavodu za zaštitu spomenika kulture. Do danas je u Umetničkoj galeriji BiH sačuvan samo medaljon s likovima nadvojvode i nadvojvotkinje.

Tokom 1928. na zidu bivše Šilerove radnje, umesto ploče posvećene nadvojvodi i nadvojvotkinji, postavljena je nova mermerna tabla. No, na njeno svečano otkrivanje čekalo se dve godine; tek 2. februara 1930, na zgradi na uglu Ulice Kralja Petra i Obale vojvode Stepe, konačno je otkrivena ploča posvećena Gavrilu Principu. Ceremoniji su prisustvovali majka Danila Ilića, supruga Veljka Čubrilovića Jovanka, sestra Trifka Grabeža Jelena, sestra Miška Jovanovića Mara, bivši osuđenici na austrougarskim veleizdajničkim procesima Vasilj Grđić, Milan Božić, Savo Ljubibratić i Hamdija Nikšić te Borivoje Leontić. Od zvaničnih predstavnika vlasti činu nije prisustvovao niko. Na crnoj, mermernoj ploči, pozlaćenim ćiriličnim slovima, bile su uklesane reči: „Na ovom istorijskom mjestu Gavrilo Princip navijesti slobodu Na Vidov-dan 15. juna 1914.”

Manje od dve nadelje nakon nemačkog početka napada na Kraljevinu Jugoslaviju, 15. aprila 1941, trupe Vermahta zaposele su Sarajevo. Lokalni folksdojčeri, u belim košuljama s kravatama, 19. aprila su s ugla Obale Adolfa Hitlera i Ulice br. 1 uklonili ploču posvećenu Principu i predali je pripadnicima Vermahta. Ceremoniju je zabeležila kamera „Nemačkih nedeljnih novosti” od 30. aprila 1941. Vojni dopisnici pri Vermahtu su 20. aprila mermernu tablu predali Adolfu Hitleru u Firerovom glavnom štabu „Jugoistok” – specijalnom vozu „Amerika”, koji je stajao u blizini štajerskog grada Menihkirhena. Ploča je predstavljala specijalni poklon vođi Rajha za njegov 52. rođendan. Fotografija predaje „poklona”, snimljena aparatom Hajnriha Hofmana, objavljena je 24. aprila u „Berlinskim narodnim novinama”, a snimak same ploče štampan je u reviji „Ilustrovani pregled” br. 18 iste, 1941. godine. „Poklon” je prenet u berlinski Arsenal (budući Nemački istorijski muzej). Fotografija ploče u postavci muzeja, između uniformi srpskog i britanskog vojnika, poslednji put je snimljena 28. aprila 1941. godine. Nakon toga, eksponatu se gubi svaki trag.

Borci Jugoslovenske narodne armije ušli su u Sarajevo 5. aprila 1945. oko 17.30 časova. Na svečanosti održanoj u okviru održavanja Prvog kongresa USAOBiH, 7. maja 1945, u prisustvu „Vojislava Kecmanovića Đeda, članova Narodne vlade BiH na čelu sa Rodoljubom Čolakovićem, članova Narodne skupštine, predstavnika Zemaljskog i mjesnog USAOBiH, omladinskih delegata pokrajina i delegata omladine Grčke i bratske Bugarske”, novu spomen-ploču Gavrilu Principu, postavljenu na mestu predratne, otkrio je Borko Vukobrat.

Na ploči zlatnim slovima stajalo je: „U znak vječite zahvalnosti Gavrilu Principu i njegovim drugovima borcima protiv germanskih osvajača, posvećuje ovu ploču omladina Bosne i Hercegovine – Sarajevo 7. maja 1945. godine.”

Povodom svečanog otvaranja Muzeja Mlade Bosne, 28. juna 1953, na zidu iste zgrade, sada na uglu Ulice JNA i Obale Vojvode Stepe, postavljena je nova memorijalna ploča s ćiriličnim natpisom: „Sa ovoga mjesta  28. juna 1914. godine  Gavrilo Princip svojim pucnjem izrazi narodni protest protiv tiranije i vjekovnu težnju naših naroda za slobodom.”

Istovremeno, Vojislav Dimitrijević izradio je u betonskoj ploči, postavljenoj na mestu gde je u trenutku atentata stajao Gavrilo Princip, rekonstrukciju otisaka njegovih stopala. Tako je na tri i po metra od mesta gde se nalazila ploča posvećena Ferdinandu i Sofiji utisnut trag Gavrila Principa.

Nakon početka tragičnih zbivanja u SFRJ, 1992. godine, u Sarajevu su uništeni i ploča i „otisci Principovih stopa”. Tokom 2004. godine, na istom mestu po peti put je postavljena ploča posvećena Sarajevskom atentatu.

Mesto čuvenog atentata

Poslednji natpis, latinicom, na domaćem i engleskom jeziku, glasi: „Sa ovog mjesta 28. juna 1914. godine Gavrilo Princip je izvršio atentat na austrougarskog prestolonasljednika Franca Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju.” Istovremeno, bivši Apelov kej je „prekršten” u Obalu Kulina bana, a Ulica Franca Jozefa – u Ulicu Zelenih beretki.

Ekipa okupljena oko „Sarajevskog filmskog festivala” pokrenula je inicijativu da tehničku rekonstrukciju „Gavrilovih kamenih stopa” simbolično uradi Slobodan Dimitrijević, sin Voje Dimitrijevića. Ova ideja je aktuelna već nekoliko godina, ali njena realizacija još uvek je neizvesna. Isto tako, nije se rodila zamisao da se, možda, obeleže oba mesta gde su odjeknuli pucnji najavljujući Veliki rat – strelca i žrtava, odnosno, pomiriti ideje iz 1917. i 1953. godine.