Nedopustivi oportunizam

Akademik Vasilije Krestić, u studiji „Srpski duhovni prostor”, utvrdio je da su Srbi, kao narod, skloni asimilaciji, pogotovu u sredinama gde su se od muke sklonili ili gde im se čini da je lagodnije živeti. „Zato smo lakše asimilovani no što smo bili u stanju da druge asimilujemo. Na taj način smo lakše, brže i u većem broju postajali Hrvati, Albanci, muslimani nego što su oni postajali Srbi.”

Na Konferenciji kontinuiteta KEBS (OEBS) u Beču od 1986. do 1989. bio sam član Zvanične delegacije SFRJ, zadužen za tzv. humanitarnu oblast, u koju spadaju ljudska i prava manjina, kultura, obrazovanje, kretanje ljudi i sl. Tamo je konstatovano da je Jugoslavija otišla najdalje u zaštiti prava manjina. Da, osim kulturno-obrazovnih prava, pruža i mogućnost autonomije i sl. Zapadne zemlje su upozoravale da možemo prekoračiti interese i prava države na celovitost i zaštitu državnih interesa. Takva upozorenja su dolazila od zemalja koje su već tada imale problema: npr. Francuzi s Korzikancima, Bretoncima, doseljenim arapskim i afričkim izbeglicama. Nismo upozorenja ozbiljno shvatali. Znamo šta se kasnije dogodilo raspadom Jugoslavije, prisilnim iseljavanjem Srba iz Hrvatske i BiH, NATO intervencijom i nelegitimnim otcepljenjem Kosova i Metohije i dr.

Videli smo s kakvim se problemima sudaraju Srbi u Severnoj Makedoniji. U posleratnoj istoriji vlast im je više puta menjala prezimena i pretvarala ih u Makedonce. Tako je, na primer, Stojanović, najpre postao Stojanov, zatim Stojanovski, a u poslednjoj promeni Stojanoski. Srba je prema popisu 2002. bilo 35.939, a 2021. svega 24.668. Dakle, oni polako nestaju, odnosno vlasti ih pretapaju u Makedonce ili teraju da budu građani drugog reda.

Šta matična država Srbija čini da Srbi u Severnoj Makedoniji dobiju prava koja imaju Makedonci u Srbiji? Već dugi niz decenija gotovo ništa. Ima li Srbija, po međunarodnom pravu i standardima UN i OEBS, pravo da za Srbe u Severnoj Makedoniji traži garantovanje prava sličnih onim koja ona pruža Makedoncima u Srbiji? Prema popisu iz 2011. godine u Srbiji živi 22.755 Makedonaca, što je skoro ravno broju Srba u Severnoj Makedoniji. Makedonci u Srbiji su Ustavom priznati kao nacionalna manjina i imaju sva prava po međunarodnim standardima u oblasti kulture, obrazovanja i informisanja na sopstvenom jeziku i službenu upotrebu jezika i pisma. Srbi u Severnoj Makedoniji nisu nacionalna manjina, nego etnička grupa i njihova prava su minimalna u poređenju s pravima pripadnika nacionalnih manjina po evropskim i svetskim standardima. Uklanjaju se pisani i istorijski dokazi srpskog prisustva, čak i prekrečavanjem srpskih fresaka u starim crkvama. Od imena Južna ili Stara Srbija nije ostalo tragova ni u istorijskim knjigama, a kamoli u realnom životu.

Razmotrimo tretman mađarske nacionalne manjine u Srbiji. Zvanična Mađarska i premijer Orban konstatuju da Srbija za njih obezbeđuje najviše standarde. Prema popisu iz 2011. godine, 253.899 Mađara živi u Srbiji, što je 3,53 odsto ukupne populacije. Oni imaju pravo na korišćenje službenog jezika u komunikaciji s državnim i pokrajinskim organima. Pravo na školovanje na mađarskom jeziku, od zabavišta, preko osnovne, srednje škole, fakulteta i postdiplomskih studija. Stalni radio i TV program na državnoj RT Novi Sad, kao i dnevne i nedeljne novine na mađarskom jeziku. Pozorišta i kulturno-umetnička i folklorna društva i slobodnu cirkulaciju stanovnika ka Mađarskoj. Od 120 poslanika u Skupštini Vojvodine četiri su predstavnici Saveza vojvođanskih Mađara, ali je predsednik skupštine njihov predsednik Ištvan Pastor. Od 250 poslanika u Skupštini Srbije, šest su Mađari. Postavlja se logično pitanje: Da li srpska nacionalna manjina u Mađarskoj ima slična prava? Tužno je konstatovati da nema. Već više vekova podvrgnuta je sistematskoj asimilaciji. Od više od 189.500 izbeglih Srba u dve velike seobe od turskih osvajača, prve od 1683. do 1699. i druge 1740, danas je preostalo oko 10.000. Od tog broja, Srba starosedelaca je oko 3.000, dok su ostali došli u Mađarsku u poslednje dve-tri decenije. Od 40.000 stanovnika srpskog naselja Sentandreja, u kojem su izgradili osam crkava, danas je preostalo nekoliko srpskih familija. Crkve su ostale kao muzeji nekadašnjeg bivstvovanja Srba. Dve su preprodate od strane mađarskih vlasti, zbog navodnog nedostatka sredstava za održavanje (zvanično – prodala ih je Eparhija budimska). Srbi, kao ni ostale manjine – izuzev Nemaca kao najbrojnijih, nemaju svoje poslanike u parlamentu, već samo portparole, bez prava glasa – među nama rečeno, odlično plaćene i time ućutkane. TV emisija „Srpski ekran” emituje se jednom nedeljno u trajanju od pola sata, a „Srpske nedeljne novine” imaju svega 12 strana, zbog tradicionalnog skromnog budžeta.

Iz srpskih područja Austrougarske pod Marijom Terezijom, da bi izbegli preobraćanje u katoličanstvo, od 1750, preko Karpata, na prostor današnje Ukrajine iselilo se više od 200.000 Srba. Odlukom ruske carice Jelisavete formirali su Novu Serbiju, ili Slavenoserbiju, u Donjeckoj oblasti. Da, kao provereni vojnici, čuvaju granice od Turaka. Međutim, na popisu 1900. nije registrovan nijedan Srbin. Svi su asimilovani. Ostalo je samo dvadesetak srpskih naziva za sela, planine, reke i naseljena mesta.

Mađarska je ponudila besplatno dvojno državljanstvo za sve koji žive u inostranstvu i imaju mađarsko poreklo. Tako su dobili milion novih stanovnika. Da li je Srbija, indolentnim stavom, komplikovanim propisima i skupim administrativnim taksama, otežavala sticanje srpskih pasoša za naše ljude koji žive u drugim zemljama ? Sve navodi na zaključak da je već predugo prisutan nesavesni oportunizam matice Srbije u odnosu na prava njenih građana i potomaka koji žive u drugim zemljama ili dijaspori? To se mora istinski promeniti.

Redovni profesor univerziteta