Najtužniji dan Kraljevine Jugoslavije i prestonog Beograda

Dva najmasovnija događaja i doživljaja, ne računajući oslobođenje Beograda 1918, priredio je kralj Aleksandar narodu prestonice i čitavoj zemlji. Prvi kada se venčao sa rumunskom princezom 1922, a drugi, tužni, kada je ubijen i kada je ispraćen iz Beograda na večni počinak u Belu Crkvu, koja nadvisuje Topolu. Oba ova događaja su bila masovna, međunarodnog značaja i oba su zabeležena kamerama.

Sahrana kralja Aleksandra 10 dana posle atentata bila je svetski događaj. Evropa ne pamti sahranu na kojoj je bilo prisutno toliko krunisanih glava, predsednika republika, predsednika vlada, ministara i drugih civilnih i vojnih zvaničnika gotovo svih evropskih zemalja i velikog broja zemalja van Evrope. Život, delo i smrt kralja Aleksandra okupili su u Beogradu gotovo sve vladare i druge zvaničnike iz čitavog sveta, a pomen kralju, na dan sahrane održan u gotovo svim prestonicama Evrope na kojima su prisustvovali predstavnici vlasti tih zemalja

Smrt i sahrana Kralja Aleksandra Ujedinitelja, oca Jugoslavije — pokazale su koliko ga je narod voleo, a strani narodi i njihovi predstavnici koliko su ga visoko poštovali i cenili.

Devetog oktobra 1934. u četiri sata i 10 minuta, prilikom zvanične posete Francuskoj, u Marselju je izvršen atentat na kralja Jugoslavije Aleksandra Karađorđevića. U 16 časova i 45 minuta lekari su konstatovali smrt, tačno pola sata posle atentata. U sumrak tog vlažnog i hladnog dana kroz prestonicu i čitavu Jugoslaviju je prostrujala vest o Kraljevoj pogibiji. „Protrnu čitava zemlja”, koju obavi tuga i zebnja.

Ministar spoljnih poslova. Bogoljub Jevtić i maršal Dvora general Aleksandar Dimitrijević, ubrzo posle tragičnog događaja obavestili su kneza Pavla o zločinu i smrti kralja, čije su poslednje samrtničke reči navodno bile upućene narodu – Čuvajte mi Jugoslaviju! Knez Pavle je odmah u Dvor pozvao predsednika vlade Nikolu Uzunovića i članove vlade. Vladinim manifestom u crnom okviru objavljena je jugoslovenskom narodu tragična istina o smrti Kralja i njegov akt o naimenovanju kraljevskih namesnika. Otvorena su vrata Novog Dvora i u Maršalatu izneta Dvorska knjiga, u koju je mogao da se upiše svaki poštovalac pokojnika.

Opšta, neizmerna i neopisiva tuga zahvatila je ceo Beograd. Crne zastave zalepršale su se sa svih beogradskih javnih i privatnih zgrada, od ministarstava do jataganmalskih kućica. Šarenilo u izlozima zamenila je opšta crnina, portreti kralja u crnim velovima i kandila, koja svetlucajući obasjavaju njegovu sliku.

Čim je potvrđena tragična vest, Ministarstvo spoljnih poslova uputilo je odmah svim stranim poslanicima akreditovanim na Dvoru notifikaciju o stupanju na presto Jugoslavije, na dan 9. oktobra t. g. kralja Petra II. Još u toku noći, beogradski garnizon položio je zakletvu vernosti Kralju Petru II, a 10. oktobra su to učinili predsednik i većnici grada Beograda i druge institucije, društva, udruženja.

U četvrtak 11 oktobra, u 11 časova pre podne, održana je sednica jugoslovenskog Senata i Narodne skupštine, na kojoj su položili i potpisali zakletvu vernosti Kralju Petru II kraljevski namesnici, senatori i narodni poslanici. Na toj sednici jednoglasno je primljen predlog i objavljeno da se „Kralj Aleksandar Prvi od danas zove: VITEŠKI KRALj ALEKSANDAR I UJEDINITELj. Od tog dana namesnici su preuzeli vršenje Kraljevske vlasti do punoletstva Kralja Petra II.

Čim se saznalo za tragičan događaj, sa svih strana sveta počele su da stižu dirljive izjave saučešća kralju Petru II, kraljici Mariji i knezu Pavlu, od dvadesetak kraljeva, i isto toliko predsednika vlada i drugih zvaničnika.

Istim brodom kojim je otišao u posetu vraćen je u zemlju kovčeg sa mrtvim kraljem. Od prispeća u splitsku luku, preko Splita i mesta kojima je prolazio voz sa kovčegom kralja, narod je vladaru odavao počast. U Zagrebu je oko 200.000 ljudi odalo poštu kralju, čiji je kovčeg bio istaknut ispred zgrade kolodvora. Novine su pisale da „plače Zagreb”, „da je Zagreb jedno sa Oplenncem”, da „ceo Zagreb pruža sliku teške žalosti”. Ljudi su se klečeći molili za dušu voljenog Vladara i plakali kada su zagorski seljaci izneli na svojim ramenima kovčeg u voz za Beograd. Avioni sa crnim zastavama na krilima pratili su voz od Zagreba do Beograda.

Dolazak dvorskog voza sa mrtvim telom kralja koji je bio predviđen za 15 oktobar u 13.30 časova po podne, pomeren je za 15. oktobar oko 11 noću zbog tužnog dočeka u Splitu i mestima duž cele pruge. Iako je bila noć, tramvaji posle 10 nisu radili, na ulice Beograda od železničke stanice do Dvora izašle su hiljade ljudi da dočekaju mrtvog kralja.

Na železničkoj stanici: ceo generalitet, na čelu sa vojvodom Bojovićem, komandantom Beograda generalom Vojislavom Tomićem, komandantom Glavnog generalštaba generalom Milanom Nedićem i komandantom Kraljeve garde generalom Petrom Živkovićem, namesnici, kraljevska Vlada, diplomatski kor, i drugi zvaničnici. Kraljica Marija sa svojom majkom rumunskom kraljicom Marijom, kneginjom Olgom, knezom Pavlom i drugim licima.

Štampa je donosila dirljive opise dočeka kovčega „U 11 časova i 10 minuta ulazi u stanicu izvidnički voz. Pet minuta docnije, tiho, bez šuma, pojavljuju se dva velika fenjera koji ledenom svetlošću probijaju mrak koloseka. Čelična lokomotiva sa velikim državnim grbom i natpisom: „Čuvajte Jugoslaviju!” ulazi u stanicu nečujno kao avet na krilima mraka. Vagon sa mrtvim telom Kraljevim staje ispred Dvorske čekaonice. Kroz otvorena vrata vagona u crnim draperijama, cveću i lovoru, vidi se kovčeg. Na njemu Kraljeva generalska šapka i sablja”.

„Iz Dvorske čekaonice izlazi Nj. V. Kraljica u dubokoj crnini. Njeno dostojanstveno držanje slomio je bol. Krši ruke i prigušeni jecaj, tako bolno zadržavan u Njenim Kraljevskim grudima verne Supruge i primerne Majke, proleće peronom u grobnoj tišini.. Težak obruč pritisnuo je sva srca. Gardiski oficiri prilaze kovčegu i iznose ga iz vagona. Više se ne može izdržati bolni trenutak. Suze su probile čvor u grlu. Nepomični u pozdravu na desno, sa čvrsto stisnutim sabljama, ni đenerali, ni oficiri ne mogu više da zadrže suze.”

„Plače čelični komandant Beograda, neustrašivi ratnik i vojskovođa, armijski general Voja Tomić, plače komandant Glavnog generalštaba armijski đeneral Nedić, plače komandant Kraljeve garde Petar Živković, plaču svi oficiri, do poslednjeg vojnika”.

„Kad su gardiski oficiri izneli kovčeg iz Dvorske čekaonice i položili ga na kola, kao u jezivom transu nepregledna masa sveta, koja je brojala na desetine i desetine hiljada, pokolebala se, zaljuljala i pala na kolena. Ljudi u frakovima i u radničkim odelima, građani i seljaci, dame u dubokoj crnini i žene pod maramama klekle su na hladni trotoar. Jecaj, koji je prvi izbio iz kraljičinih grudi, u grču bola prostrujao je kroz srca stotinu hiljada ucveljenih Beograđana. Grcaj i plač obuzeo je Beograd”

„Ulice od železničke stanice do Starog Dvora, na kojima su klečale u polumraku silne hiljade pognutih ljudskih prilika, grobnom svetlošću treperile voštanice u uzdrhtalim rukama i jauk proletao kroz jecanje kao dah smrti nad grcajem umirućih”. Kroz taj špalir suza i plača, telo kraljevo preneto je u veliku salu Starog Dvora. Na sred dvorane bio je podignut katafalk, prekriven ljubičastom draperijom, okružen velikim voštanicama i posut belim hrizantemama. U nemoj tišini otpočeo je pomen. Kad je kraljica prišla, poljubila kovčeg i klekla i kad je salom prigušeno odjeknulo njeno jecanje, svi su plakali. Dva dana bio je kovčeg izložen u dvorani Starog dvora, a uplakani narod je odavao poštu kralju. Telo je iz starog dvora preneto u Sabornu crkvu noću, 17 oktobra, u 11 časova.

Kralj je sahranjen u četvrtak 18. oktobra. Ulice su bile pune sveta, najviše oko Saborne crkve. Pola miliona ljudi pratilo je, kroz ulice Beograda, sa suzama u očima svog vladara na večni put u tihi hram na Oplencu. Dok su zvona zvonila, gruvali su topovi, a avioni kružili nad tornjevima crkava i tužnom povorkom. Poslednje opelo služio je patrijarh Varnava. Posle opela i dužeg govora patrijarha, dva pitomca Vojne akademije – narednika, od kojih jedan uzima drveni krst, na kome je samo natpis Aleksandar I, a drugi koljivo, staju na čelo povorke. Za njima izlaze nosioci kraljevskih znaka. Načelnik glavnog generalštaba, armijski general Milan Nedić nosio je Krunu, admiral u penziji Prica skiptar, armijski general Lazić jabuku, divizijski general Krstić steg, a divizijski general Pavle Jurišić sablju. Iz crkve za njima izlaze tri marinska oficira. Oni nose venac od sveže borovine sa natpisom „Marija” na beloj svilenoj traci. Venac je svojim rukama isplela kraljica Marija.

Kada su kovčeg iz crkve izneli članovi vlade sa predsednikom Nikola Uzunovićem, prekriven trobojkom sa kraljevom kapom na njoj i kovčeg stavili na lafet koji su vukli kraljevi gardisti, prizor je bio toliko uzbudljiv da je malo ko mogao da se uzdrži od plača. Policija plače, a vojnicima koji stoje nepomično slivaju se suze niz lice.

Neposredno iza kovčega korača kralj Petar Drugi u sokolskoj uniformi, njegova majka u crnini, članovi kraljevske porodice Za njima se ređaju ostali članovi delegacija. Laganim korakom ogromna tužna povorka ispred i iza lafeta sa kovčegom Kralja kretala se ulicom kralja Petra, knez Mihailovom, Prestolonaslednikovim trgom, ulicom kralja Milana, kneza Miloša i Nemanjinom do železničke stanice, odakle je telo vozom ispraćeno do Mladenovca, a odatle kolima na Oplenac.

Narod zbijen u guste redove, skamenjeni ljudi sa kapama u rukama, smerno se krste, neki uzdišu, neki brišu suze, žene vrište, ljudi se guše u suzama, padaju na kolena. Dvadesetak kamiona nose hiljade venaca sa dirljivim natpisima, venci poglavara država nose se na rukama.

Železnička stanica, čijih je dvanaest stubova obavijeno crninom sa reljefom i inicijalom Kralja bilo je mesto defilovanja domaćih i stranih trupa pored kovčega.

U 11 časova i 25 minuta viteški Kralj je zauvek napustio prestonicu. Dvorski voz lagano kreće iz beogradske stanice. Napred, na lokomotivi, ispisane su krupnim slovima poslednje Kraljeve reči: „Čuvajte mi Jugoslaviju” U tri sata po podne topovske salve i zvona sa svih crkava objavljuju da je telo kralja spušteno u kriptu na Oplencu, gde će počivati pod gomilama venaca.

istoričar

Na sahrani Peten, Gering, vojvoda od Kenta…

Sahrani kralja Aleksandra prisustvovalo više od 30 stranih delegacija, predstavnika kruna i vlada i šest vojnih delegacija: albanska, austrijska, argentinska, belgijska, bugarska, grčka, danska, egipatska, engleska, italijanska, japanska, letonska, mađarska, Kneževine Monaka, nemačka, peruanska, poljska, portugalska, rumunska, ruska, Sjedinjenih američkih država, turska, francuska, holandska, čehoslovačka, čileanska, švajcarska, švedska. Najbrojnije su bile rumunska i francuska delegacija na čelu sa Alberom Lebrenom, predsednikom Francuske Republike, sa velikim brojem generala i admirala među kojima i maršal Peten. Englesku delegaciju predvodio je vojvoda od Kenta, a nemačku Herman Gering.

Crna zastava na Lovćenu

Prema izveštajima Cetinja, kraljevo rodno mesto, dočekalo je vest u dubokoj potištenosti i skrušenosti sa neizmernim bolom i beskrajnom žalošću. Crnogorci su preko svojih kapa prevukli crni flor, a žene su obučene u crninu. Ima ih koji su svoja odela obojili u crno, što se čini samo u slučaju teških narodnih katastrofa. Jedan stari Crnogorac potresen bolom za svojim milim Gospodarem, uzviknuo je:– Ne pamti se da je od smrti vladike Rada i kneza Danila Crnu Goru zadesila veća nesreća. Ako je ikada bila, sada je Crna Gora, izgubivši svoga najvećeg i najmilijeg sina, crna n grdna.

Da bi se još jače i vidnije istakao bol Crne Gore, planinarsko društvo istaklo je na Lovćenu na kapeli Petra II Petrovića Njegoša veliku crnu zastavu, koja se iz daljine mogla videti.