O knjigama i vozovima

Sarajevo – U završnici 62. festivala MESS, koji je trajao od 30. septembra do 9. oktobra u Sarajevu, publika je imala prilike da vidi dva neobično vredna dela, crnogorsku „Anu Karenjinu”, koprodukciju Kraljevskog pozorišta Zetski dom i dramskog studija „Prazan prostor” i nemačko „Poreklo” Talija teatra iz Hamburga. Gotovo petočasovna „Ana Karenjina”, u režiji Mirka Radonjića, odigrana je u „Stolariji”, alternativnom prostoru Narodnog pozorišta Sarajeva, određenom za mlade autore i eksperimentalne radove, ogromnoj magacinskoj prostoriji ofucanih zidova, izražajnom skladištu idealnom za izvođenje ove snažne i retko istinite predstave. Tematski usmerena na istraživanje nepresušnih snaga života, razornih strasti, odnosa između ljubavi i mržnje, odanosti i nevernosti, skučenosti i slobode, igra troje izuzetnih glumaca (Sanja Vujisić, Aleksandar Gavranić, Pavle Prelević) koji predstavljaju različite likove, pojačana nastupima muzičara, reditelja i producentkinje predstave, posvećena je traganju za autentičnim pozorišnim bićem, daleko od okoštalih konvencija.

Scenska istinitost se pronalazi u predanosti i otvorenosti igre, u povremenoj komunikaciji sa gledaocima, u izlaženju glumaca iz likova, čitanju delova Tolstojevog romana i pokušajima da se oni rastumače, u nagosti izvođača, kao i u kricima muzičara koji žestoko izvodi različite žanrove, od etna do panka, pokušavajući i tako da stigne do srži, do katarze. Na sceni su često prisutni kontrasti između svetla i mraka, produktivni zbog izazivanja naše podsvesti, odnosno prepuštanja paralelnoj, potiskivanoj svesti, imaginaciji. Režija je složena, teče na mešovitom polju dramskog i muzičkog teatra, fizičkog performansa, kao i predavanja performansa, dokumentarizma i multimedijalnog pozorišta, između stvarnosti i fikcije.

Izvođači ponekad na sceni piju vodu iz plastičnih flašica, kao da su na probi, jer je i svako izvođenje deo procesa neprestane potrage za stvarnošću. U govoru nemaju dlake na jeziku, koji je sočan i bestidan, takođe u funkciji izražavanja istine i žestine življenja. Specifično je i to što ovom tumačenju „Ane Karenjine” ne fali humora, uprkos prirodi teme, što pojačava začudnost igre, kroz specifične kontraste. Komički efekti su ponekad posledica suptilnog osavremenjivanja radnje Tolstojevog romana, na primer u rešenju potrage za fotografijama Vronskog na „Instagramu”. Vešti izvođači personifikuju i konje, dočaravaju klepetanje fatalnih vozova, igraju pod nežnim svetlom sveća, ili agresivnim strobom, u celini oblikujući jedno zaista nesvakidašnje scensko istraživanje dubina neobuzdane želje za životom, gotovo uvek na granici sa ponorom.

Predstava „Poreklo” reditelja Sebastijana Nublinga, izvedena na sceni Narodnog pozorišta Sarajeva, nastala je prema autobiografskom tekstu Saše Stanišića, pisca nemačkog državljanstva, rođenog u Višegradu u bosansko-srpskoj porodici, koji je emigrirao u Nemačku tokom ratova devedesetih godina. Njegov iskren i dirljiv, poetski i kritički tekst analizira poreklo i identitet, novi život u zemlji gde je uvek stranac, težinu pritiska jedne specifične nepripadnosti, večite razdeljenosti sopstva. Intenzivno emotivan nivo značenja grade njegova sećanja na odrastanje tokom osamdesetih godina, u multietničkoj, socijalističkoj Jugoslaviji, čiji se duhovi na sceni neprestano bude, dok se misaona, filozofska linija radnje postavlja razmatranjem pojma porekla, kao konstrukta ili istine, kao sudbine ili slučajnosti.

Scensko čitanje Stanišićevog teksta je izuzetno zanimljivo, stilizovano, psihodelično i ekspresionističko, kabaretsko. Na tamnoj, svedeno utvrđenoj sceni, sa par mikrofona, stolica, fotelja, veš-mašinom, velikim lutkama/maskama, postavljeni su i teatralizovani, raskošno odeveni likovi koji igraju Sašu i članove njegove porodice. Radnja je snolika, a opipljivosti atmosfere bitno doprinosi opojno izvođenje različitih pesama, od narodnih, iskonskih, balkanskih setnih numera, preko pesama „Idola”, do jugoslovenske himne „Hej Sloveni”. One su najjače sredstvo čuvanja sećanja u ovoj predstavi, prodora u prošlost i identitet, nedokučiv i neprohodan u okolnostima ratnih trauma i izbeglištva.

Ovogodišnji MESS je uspešno završen sarajevskom premijerom velike regionalne koprodukcije „Što na podu spavaš” reditelja Kokana Mladenovića, a naročito interesovanje publike su još izazvale predstave „Braća Karamazovi” Olivera Frljića iz Zagreba, mađarski „Vojcek” Atile Vidnjanskog, kao i italijanska „Ljubav” Pipa Delbona. Internacionalni stručni žiri je, između ostalih nagrada, doneo odluku da je predstava „Ana Karenjina” najbolja na festivalu, dok je Oliver Frljić proglašen za najboljeg reditelja, predstave „Braća Karamazovi”.