Nemanjina – saobraćajno čvorište i saborište kulturnih dobara

Na mestu gde je do pred kraj 19. veka prolazio Vračarski potok, više od sto  godina „teče” reka automobila i ljudi. U Nemanjinoj ulici, mestu gde se ukrštaju saobraćajne „žile prestonice”, smeštene su i neke od najznačajnijih institucija države. Na Nemanjinu se „oslanja” zgrada vlade, Upravnog suda, Narodna banka, hotel „Beograd”, zgrada Generalštaba… Na potezu od jednog kilometra, od Slavije pa do Savskog trga, „ugnezdila” su i tri  kulturna dobra – Dom radničke komore u Nemanjinoj 28, Kasarna sedmog puka u broju 15 i zgrada Srpskih železnica u Nemanjinoj 6. Sa krova zgrada vlade i Železnice na sve polaznike „motre” skulptura Slobode, čiji se lik nalazi i na ličnim krtama svih državljana Srbije, i figure Atlanta. Na njih pažnju obrate uglavnom samo oni koji požele da iz hladovine Nemanjine vide parče neba.

Zdanje u slavu radnika

Kad se krene od Slavije naniže, ka nekadašnjoj Glavnoj železničkoj stanici, sa leve strane ulice nalazi se Dom Radničke komore. Zgrada je građena od 1. maja do 24. novembra 1928. godine, prema projektu arhitekte Svetislava Putnika.

– Izvedena je u duhu akademizma kao monumentalno zdanje, gde je postignuta funkcionalna prostorna organizacija za raznorodne namene – poslovanje, javni reprezentativni prostor i mogućnost odsedanja. Radove na objektu koji ima podrum, suteren, visoko prizemlje i četiri sprata, izvelo je preduzimačko preduzeće „Tuner i Vagner”. Stilsku koncepciju čini akademski oblikovana fasada u simetričnoj formi, sa podelom po horizontali – kažu u Zavodu za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.

Fasada je jednostavna i ravna, sa dekoracijom u veštačkom kamenu. Centralni motiv na fasadi iz Nemanjine ulice predstavljao je ulazni lučni portal naglašen dvema skulpturama radnika.

– Figure se simbolično vezuju za rad institucije kojoj je zgrada namenjena. Danas je ulaz zazidan, a skulpture su uklonjene i gubi im se trag. Nizom jednostavnih trodelnih prozora, plitkom dekoracijom i izvesnom asimetrijom u postavljanju rizalita i ulaza, na fasadi se vide i odlike beogradskog ranog modernizma. Centralno mesto u prizemlju zauzima velika reprezentativna pozorišna sala u formi atrijuma, koja predstavlja dragoceno svedočanstvo pozorišne istorije i višedecenijskog kulturnog kretanja u Srbiji. Za gradnju ovog spomenika kulture korišćeni su armirani beton i veštački kamen. Enterijer je sačuvan u tragovima, a današnji izgled unutrašnjeg prostora rezultat je kasnijih rekonstrukcija – kažu u zavodu.

Kako je objekat bio namenjen radničkoj klasi, a kasnijih godina stavljen u službu obrazovanja i kulture, danas predstavlja svojevrstan trezor nematerijalne baštine.

Kasarna sedmog puka

Jedna od najreprezentativnijih građevina, namenjena vojsci, koje su sačuvane do danas je Kasarna sedmog puka, na uglu ulica Nemanjine i Resavske.

– Kao jedna od prvih modernih kasarni u Srbiji, zgrada je podignuta krajem 19. veka prema planovima arhitekte Dragutina Đorđevića u okruženju koje su činile i druge vojne građevine. Oblikovana je u duhu akademizma kao ugaoni objekat sa tri ulične fasade sa unutrašnjim dvorištem. Projektovana je kao dvospratna zgrada sa podrumom i suterenom, dok je treći sprat dozidan 1927. godine, prema projektu arhitekte Božidara Vukićevića. Glavnim pročeljem dominira veliki, lučno završeni portal i dva simetrično postavljena rizalita u obliku četvrtastih kula, čija se kubeta izdižu iznad krovne konstrukcije. Efektnom izgledu zgrade doprinose i polukružni prozori sprata, podeoni venci i plastični ukras u obliku heraldičkih kartuša sa grbom Kraljevine Srbije. Na fasadi se nalaze i karakteristični simboli, poput štita i oklopa, što ukazuje na vojnu namenu objekta – kažu u zavodu.

„Stara dama” u novom ruhu

U februaru ove godine završena je obnova fasade poslovne zgrade srpskih železnica u Nemanjinoj ulici broj šest. Ova „stara dama” posebnih arhitektonsko-urbanističkih i kulturno-istorijskih vrednosti za kulturno dobro Republike Srbije proglašena je 2007. godine.

– Monumentalni objekat nekadašnjeg Ministarstva saobraćaja građen je od 1927. do 1931. godine, prema projektu renomiranog arhitekte Svetozara Jovanovića. Sa najvećim brojem prostorija velikih dimenzija, do kraja tridesetih godina prošlog veka on je zadržao primat najveće zgrade u Kraljevini Jugoslaviji i bio je najveća građevina ovakve namene na Balkanu – navode u zavodu.

Ceo unutrašnji prostor zgrade svih proteklih decenija bio je podređen specijalnoj nameni, a tako je i danas. Duž dugačkih hodnika raspoređene su službene kancelarije, kabineti i glavna svečana sala. U središnjem delu zgrade na prvom spratu je velika sala za sastanke koja je do sada pretrpela brojne rekonstrukcije. Kabineti, sala biblioteke i jedinstveni lift „Pater noster” zadržali su autentičnost sve do današnjeg dana.

Ispred ovog zdanja u toku borbi za oslobođenje Beograda, 5. oktobra 1944. godine, vodile su se najintenzivnije bitke jer je ono bilo poslednje uporište nemačke vojske u Beogradu. Tom prilikom rafali su znatno oštetili fasadu i skulpture sa pročelja zgrade.

Osnova zgrade zauzima oko 5.500 kvadratnih metara, a prostorije, bez hodnika i stepeništa, imaju površinu od 16.000 kvadratnih metara.

Dominira Sat-kula

Zgrada železnice ima pravougaonu osnovu. Arhitektonski je oblikovana u eklektičkom-neoklasičnom duhu. Posebno interesantan detalj je kula sa satom izgrađena iznad centralnog timpanona glavne fasade, koju ističu bočno postavljene figure Atlanta. Poseban pečat celom objektu dale su skulpture u kamenu Tome Rosandića, Dragomira Arambašića, Živojina Lukića, Lojzea Dolinara i Rista Stijovića.

Na glavnom ulazu nalaze se dve skulpture od veštačkog kamena – muškarac (sa zamajcem) i žena (sa simbolom železnice).

Statua Slobode

Nemaju samo Pariz i Njujork svoj Kip slobode. I mi imamo svoju  statuu Slobode. Nalazi se na zgradi vlade, ali i na prednjoj strani svake lične karte u okviru žiga. Statuu Slobode izradio je čuveni Đoka Jovanović i to za tadašnje Ministarstvo finansija Kraljevine Jugoslavije, a sada zdanje vlade. Skulptura je teška oko tonu, visoka tri metra i 1927. godine izlivena u Pragu. Kada je 1938. godine po nacrtu Nikolaja Petroviča Krasnova na zgradi dozidan sprat na kupolu je i postavljena žena Jugoslavija. U desnoj ruci držala je krunu, u levoj štit sa ocilima, a na glavi je imala venac. Nove vlasti su 1948. godine statui isekle krunu i stavile baklju, a ona je dobila ime Srbija. Lik Slobode Đoka Jovanović izradio je najverovatnije na osnovu lika lepotice Zagorke Cvetičanin, udate Arsić.