Devet decenija Spomen-škole u ustaničkom Orašcu

Aranđelovac – Osnovna škola „Prvi srpski ustanak” u ustaničkom Orašcu, proslavlja dva jubileja – 90 godina od osvećenja i sto godina od osnivanja Odbora za izgradnju. Na Sretenje, 1933. godine, škola je u ovom malom, ali istorijskom selu, otvorila svoja vrata za buduće naraštaje.

U saradnji sa Narodnom bibliotekom u Aranđelovcu organizovan je konkurs „Aforizmi iz školskih klupa”. Održan je i Prvi memorijalni turnir u stonom tenisu „Svetomir Sveta Beloševac”. Priređene su i radionice Crvenog krsta, a polaznici Osnovne muzičke škole „Petar Ilić” u Aranđelovcu održali si mini-koncert u Orašcu, upriličena je i izložba slika učenice Valentine Mihailović, ostvarena je saradnja sa Centrom za kulturu i Zadužbinskim društvom „Prvi srpski ustanak".

– Škola danas ima 32 zaposlena, 120 učenika u 10 odeljenja u Orašcu, od kojih je u izdvojenom odeljenju u selu Kopljari 11 đaka sa dva učitelja. Naša škola je svedok vremena, a duh tradicije i naših predaka je prisutan. Hodnicima škole protiče reka znanja, lepote i radosti. Učenici su naša energija i zajedno sa njima rušimo granice u osvajanju i vremena i prostora – rekla je Milijana Petrović, direktorka škole.

Spomen-škola u Orašcu podignuta je na mestu gde su prvi ustanici zapalili turski han, započevši ustanak za oslobođenje, a povodom 130 godina od podizanja Prvog srpskog ustanka. Kralj Petar Prvi posetio je Orašac 1904. godine na stogodišnjicu ustanka i izrazio želju da se na tom mestu podigne spomenik Voždu. Međutim, 1912. godine, neposredno pre početka Prvog balkanskog rata, Orašani su zamolili da se umesto spomenika ustanicima podigne prosvetno zdanje. Kralj Petar je obećao izgradnju škole. Ono što je obećao Karađorđev unuk, ispunio je sin kralja Petra Prvog, Aleksandar Prvi Karađorđević. Osvećenje temelja izvršeno je 1927. godine. Plan škole izradio je arhitekta Petar Gačić. Za zidanje škole bilo je zaduženo preduzeće Dragutina Airovića, a za gradnju je korišćen granit sa Bukulje. Iznad ulaznih vrata na beloj mermernoj ploči i danas stoji uklesan tekst – „Zahvalna Šumadija podiže ovaj dom za spomen i slavu velikom Karađorđu i ostalim mnogozaslužnim precima koji 1804. godine na ovom mestu digoše ustanak i otpočeše veliko delo narodnog oslobođenja i ujedinjenja.” Radovi su bili okončani 1932. godine, a škola je osveštana na Sretenje, 15. februara 1933. godine.

Osnovna škola „Prvi srpski ustanak” zaštićena je kao kulturno dobro od izuzetnog značaja. Povodom obeležavanja dva veka od podizanja ustanka u Marićevića jaruzi (2004), ispred spomen-škole postavljen je spomenik Karađorđu.

Graditelj – Dragutin Airović – Karmelo Airo

Gradnjom spomen-škole rukovodio je Karmelo Airo, Italijan iz Palerma, koji je ostao u našoj zemlji posle zarobljeništva.

Rođen je na Siciliji, a kao učesnik u Prvom svetskom ratu bio je zarobljen u Sloveniji 1916. godine. Zatim je transportovan u radni logor u Jagodini. Po završetku Velikog rata, Karmelo nije želeo da se vrati u Italiju pa je dobio status dezertera i tek je 1965. godine mogao prvi put da poseti svoju rodnu zemlju. Oženio se prešao u pravoslavlje, preveo svoje ime na srpski jezik i postao Dragutin Airović. Umro je na Vidovdan 1974. godine.