Najstariji očuvani grb grada iznad Kapije Karla Šestog

U Beogradu, koji spada među starije gradove Evrope, „zahvaljujući” ratovima i sudarima civilizacija ostalo je malo vekovima stvaranog nasleđa. Iščezao je veliki deo istorijske građe, među njima i one heraldičke. Zubu vremena ipak odolevaju grbovi na pojedinim zdanjima. Među njima su grb na Kapiji Karla Šestog u Donjem gradu i Kneževski grb koji se nalazi na Kapetan Mišinom zdanju. O ovoj temi, kako su rekli u Zavodu za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, iscrpno je pisao pokojni dr Marko Popović, naš arheolog i heraldičar, u delu „Grbovi na beogradskim javnim zdanjima”.

„Za vreme despota Stefana Lazarevića, na početku 15. veka pogranična tvrđava iznad Save u Dunav pretvorena je u evropski srednjovekovni grad. To je razdoblje kada se u prestonici zasigurno pojavljuju prvi grbovi, o čemu se zna iz posrednih izvora. Postoji podatak da je despot Stefan ustanovio pečat na kojem je bila slika grada. Pretpostavlja se da su se u toku 15. veka i kasnije do 1521. godine, kada grad osvajaju Turci, na beogradskim zdanjima nalazili istaknuti grbovi – i despota Stefana i ugarskih kraljeva i magnata (velikaša) koji su komandovali odbranom grada. U toku istraživanja Beogradske tvrđave u Gornjem gradu nađeni su keramički pećnjaci sa predstavama tri različita grba. Jedan je najverovatnije pripadao kralju Žigmundu (1387–1437) na kome se vidi jednoglavi orao oivičen znakom Zmajevog reda, kome su pripadali i Žigmund i Stefan. Na drugom se krugu zmaja nalazio kvadrirani štit sa jednoglavim orlom, a na trećem se vidi grb grofova celjskih, što ne čudi jer je grof Ulrih Drugi Celjski u Beogradu bio zet srpskog despota”, stoji u knjizi Marka Popovića.

Tursko osvajanje značilo je prekid heraldičke prakse, ali je austrijsko osvajanje grada od 1717. do 1739. uslovilo novu pojavu grbova na beogradskim građevinama. Tako se na jednoj od pet baroknih kapija – Kapiji Karla Šestog, nastalih za vreme te austrijske vladavine, nalazi se najstariji očuvan grb Beograda.

„Ova kapija na ulazu u Donji grad se pripisuje Baltazaru Nojmanu i bila je zamišljena kao slavoluk pobede i spomenik trijumfa nove vlasti. Iznad spoljne fasade nalaze se skulpture simboličkog karaktera, uklesan carski monogram, a iznad ulaza je grb – veprova glava probijena strelom u elipsastom polju, iznad koje je kruna. Izbor ovog heraldičkog simbola zasnivao se na ranijim pretenzijama ugarskih kraljeva na zemlje južno od Save i Dunava. Poreklo ovog grba i njegovo vezivanje za Srbiju dosta je nejasno. U grbovniku Ulriha Rihentala iz Kostance (1415) javlja se kao grb u to vreme nepostojećeg srpskog carstva. U kasnijim grbovnicima veprova glava se tumači kao grb Tribalije, što je najverovatnije proizvoljan sud zasnovan na praksi vizantijskih pisaca da Srbe nazivaju Tribalima, imenom antičkog plemena koje je naseljavalo pojedina područja današnje Srbije”, navodi se u knjizi.

Ponovnim dolaskom Turaka na vlast heraldička praksa ponovo je zamrla sve do trenutka obnavljanja srpske države.

Taj proces pratila je i pojava nacionalnih simbola na zastavama i pečatima, ali se o postavljanju grbova na javne građevine u vreme Prvog srpskog ustanka raspolaže veoma oskudnim podacima. Iz tog perioda u gradu nije sačuvan nijedan grb, ali jeste u Kragujevcu. Tu se iznad ulaza u crkvu u Topoli nalazi ploča sa Karađorđevim ktitorskim natpisom iz 1811. godine. Pored teksta prikazan je štit sa krstom i ocilima, nadvišen krunom. Ovu predstavu dopunjavaju stilizovane zastave i natpis Serbjna. Slična ovoj je i ploča sa natpisom vojvode Jakova Nenadovića na kuli u Kličevcu kod Valjeva. Za razliku od Topole, ovde je nad oružjem i zastavama prikazan dvoglavi orao na čijim grudima se nalazi štit sa krstom i ocilima. To je rani nagoveštaj spoja dva tradicionalna heraldička simbola, koji će nekoliko decenija kasnije postati grb Kraljevine Srbije.

U Beogradu nisu ostali sačuvani grbovi ni iz doba Drugog srpskog ustanka i vladavine Miloša Obrenovića. Ali su ostali zapisi.

„Prvi srpski grb u gradu posle potpisanog Hatišerifa 1830. postavljen je na Gospodarev konak koji se nalazio na mestu gde je danas Patrijaršija prekoputa Saborne crkve. Grb je izradio zemunski kovač Jovan Petrović, koji je u Karađorđevo vreme pravio ustaničke topove. Sudeći prema sačuvanom crtežu iz 1833. godine, grb je imao dve bočne volute (ukrasa), nad kojima se nalazio samo štit sa krstom i ocilima”, navodi se u knjizi.

Isticanje grba na državnim i javnim građevinama u kasnim razdobljima postalo je uobičajena praksa. S obzirom na oskudnu građu iz razdoblja Kneževine Srbije (1830–1882), ipak postoje podaci gde su grbovi postavljani. Grbovi su se nalazili na Konaku kneginje Ljubice, na Konaku kneza Miloša u Topčideru, na zvoniku Saborne crkve, staroj Crkvi Svetog Marka, zatim na Starom konaku, kneževskoj rezidenciji, kako su Beograđani zvali zdanje koje se nalazilo kraj Starog dvora, porušeno krajem 1903. u kome je izvršen Majski prevrat. Na tom konaku bio je celovit grb Srbije – štit sa krstom i ocilima na porfiri nadvišenoj kneževskom krunom i bočno postavljenim grifonima (grifoni su dodati kasnije).

Jedini grb koji je još iz razdoblja Kneževine Srbije sačuvan nalazi se na Kapetan Mišinom zdanju. Grb čini samo krst sa ocilima. Postavljen je u kružnom središnjem medaljonu iznad prozora drugog sprata. Sa njegovih bočnih strana u medaljonima označena je 1863. kada je ovo zdanje završeno. Sva tri medaljona rađena su u terakoti, koja je obojena tako da daje utisak rada u bronzi.