U potrazi za spomenikom Evgeniju Savojskom

Ovih dana čitam knjigu „Evgenije Savojski i njegovo doba”. Pošto je taj poznati vojskovođa bio pobednik u dve velike bitke Austrije s Turskom u Vojvodini – kod Sente 1697. i kod Petrovaradina 1716. godine – pitao sam se da li kod nas postoji spomenik tom velikom ratniku.

Evgenije Savojski je rođen u Parizu 1663, a umro u Beču 1736. godine. Poreklom je Italijan, a odrastao je u Francuskoj. Luj Šesnaesti nije prihvatio regimentu konjanika koju je okupio ovaj dvadesetogodišnjak, pa je on prešao caru Leopoldu Prvom Habzburškom. Kroz nekoliko meseci postao je pukovnik, nakon dve godine general, a u svojoj tridesetoj feldmaršal. Njegovi ratni podvizi širom Evrope bili su legendarni, bio je najveći vojskovođa tog doba.

Kada sam ranije posetio uzvišicu Vezirac (na tom mestu je bio vezirov šator) pored Petrovaradina, područje na kojem je vođena čuvena bitka, pitao sam katoličkog sveštenika gde se nalazi spomenik Evgeniju Savojskom. Odgovorio je da ovde takvog spomenika nema, ali da postoji u Beču.

Ovih dana sam se raspitivao o spomeniku tom vojskovođi u Senti. Od Tomislava V. Bulatovića iz Udruženja princ Evgenije Savojski saznao sam sledeće: u 1897. godini grad Senta je kod budimpeštanskog vajara Jožefa Ronaija naručio spomenik Evgeniju Savojskom. Spomenik je urađen, ali grad nije sakupio dovoljno novca da ga isplati, pa je 1900. godine postavljen u Budimpešti. Savojski je na konju, levom rukom drži kajase, a u desnoj generalski komandni štap. Dva reljefa na postolju prikazuju zauzimanje Sente i čuveni juriš konjice.

U Somboru se nalazi čuvena slika „Bitka kod Sente” (7h4 m), na kojoj je prikazan sudar Evgenija Savojskog na belom i Džafer-paše na crnom konju, s nizom interesantnih detalja na bojištu. Istina je malo drugačija. Džafer-pašu je zarobila austrijska izvidnica u sukobu s isturenim osmanskim buljukom. U devet satu ujutru paša je doveden pred Savojskog, koji ga je lično ispitivao. Napad Austrijanaca usledio je ubrzo posle toga. Među konjanicima koji su zarobili pašu istakao se srpski graničar Živojin Nikolić iz Sentomaša (današnji Srbobran), koji je dobio plemićku titulu.

Somborci su za Milenijumsku proslavu u Budimpešti 1896. godine, povodom dolaska Mađara u Panonsku niziju, naručili sliku od Ferenca Ajzenhuta. Slikar je kasnio sa izradom dve godine i slika je iz Minhena, umesto u Budimpeštu, preneta u Sombor. Novosađani su nameravali da je odnesu u svoj grad 1920. godine, kada su umesto Sombora dobili upravu nad Vojvodinom, ali su zbog komplikovanog prenošenja odustali. Danas mnogi dolaze u Sombor da je vide u bivšoj Županiji. Predlažem da se u Senti ili Petrovaradinu načini dostojanstven monument velikom vojskovođi.

Dušan Hrnjački,
Sombor