Tarner, Mone i aero-zagađenje

O stilskim ukusima i karakteristikama slikarstva romantizma i impresionizma u istoriji umetnosti napisano je nebrojeno knjiga, studija, radova... Međutim, ta dva perioda stvaralačke energije i dva autora, obojica među najpoznatijim reprezentima dva pomenuta pravca – Vilijam Tarner (1775–1851) i Klod Mone (1840–1926) – zaokupila su pažnju naučnika iz dve oblasti koje spadaju u domen prirodnih nauka, a sve u vezi sa klimatskim promenama i temom zagađenja koja nas sve više zaokuplja.

Fizičarka Ana Lea Olbrajt (Laboratorija za dinamičku meteorologiju u Parizu) i klimatolog Piter Hajbers (Harvard univerzitet) u istraživanju objavljenom u Zborniku Nacionalne akademije nauka (SAD), a o čemu piše „Sciencenews”, bavili su se zanimljivom hipotezom – da se prema slikama iz određenih perioda stvaralaštva obojice velikih slikara može možda zaključiti ponešto i o stanju okruženja u kojem su živeli i koje su kao takvo predstavljali na svojim delima.

Kako detaljno prenosi pomenuti američki časopis, njih dvoje podrobno objašnjavaju i sugerišu, navodeći i primere pojedinačnih dela Tarnera i Monea i poredeći ih sa njihovim delima iz različitih perioda njihovog opusa, da se tonaliteti, zasićenje i zamagljenje predstave, uz prisutnu izmaglicu i belinu u bojenim nijansama, mogu dovesti u vezu i sa porastom atmosferskog zagađenja u Londonu i Parizu u određenom dobu, shodno napretku industrijske revolucije.

Naime, njih dvoje zapitali su se da li su određeni prikazi na njihovim slikama samo umetnički fenomen pravca kojem su pripadali ili je reč i o tome da su obojica slikali, između ostalog, i pod utiskom onoga što su svojim očima posmatrali u realnom svetu koji ih je okruživao. Opsežna analiza, kako je navedeno, obuhvatila je oko 130 dela, od toga 60 Tarnerovih slika (urađenih od 1796. do 1850. godine), 38 Moneovih (od 1864. do 1901) i još nekolicine slikara u vremenskom rasponu približno od 1700. do 1900. Ukrštajući metode iz obe branše, koristili su posebne tehnike za naknadnu rekonstrukciju stepena zagađenja u dobu kad za to nisu postojali adekvatni merni instrumenti, potom za merenje dubine vidljivosti polja na osnovu prikazane scene, kao i za sagledavanje različitog uticaja koji aero-soli mogu imati na svetlost (da li je apsorbuju ili raspršuju). Na osnovu matematičkog modela analize kontrasta i boje na delima i poređenja sa nalazima o koncentraciji sumpor-dioksida u vremenu njihovog nastanka, a na osnovu podataka o godišnjoj količini uglja prodatog i iskorišćenog u Londonu, odnosno Parizu, dvoje naučnika ukazali su na to da se, sveukupno uzev, jasno može detektovati sve veće smanjenje optičkog kontrasta na delima različitih umetnika što se vreme njihovog nastanka bliži kraju 19. veka, uz korelativno sve veći porast aero-zagađenja u praćenom periodu.

Podsećajući na Tarnera kao britanskog preteču impresionizma, čiji se život u prestonici Ujedinjenog Kraljevstva protezao i u vremenu fabričke ekspanzije u tom gradu, zbog čega je London i dobio nadimak „Veliki dim”, oni ističu razlike u njegovom slikarskom pristupu s početka 19. veka, kada se na delima jasno vide oštri obrisi i detalji, i sredinom istog veka, kada je, primerice, na slici iz 1844. pod nazivom „Kiša, para i brzina – Velika zapadna železnica” primetna daleko zamućenija, snena estetika.

Takođe, vidljivost polja na njegovim ranim radovima, pre 1830, iznosila je oko 25 kilometara, dok je kod docnijih ona smanjena na oko deset. U Moneovom slučaju to je posebno upadljivo kod dela na kojima je prikazao London oko 1900, konkretno na slici „Most Čering kros” iz 1899, na kojoj je prikazana vidljivost manja od pet kilometara, a što bi odgovaralo – zarad ilustrativnosti – procenama današnjih uslova recimo u Nju Delhiju ili Pekingu. Istovremeno, na Moneovim prikazima Pariza između 1864. i 1872. mnogo je jasniji kontrast nego na Tarnerovim poslednjim predstavama Londona nastalim dve decenije ranije.

Dodajući na kraju svog naučnog rada da svakako ni na koji način ne plediraju da objasne ili razotkriju stvaralačke tajne oba umetnička pravca koja su na posredan način razmatrali, činjenicu da se promene kod oba slikara detektuju tako da se prvo dešavaju u slučaju Tarnera pa potom Monea, ali i u odnosu na to kad je koji od njih prikazivao pomenute gradove, oni ne smatraju koincidencijom. To objašnjavaju time da je industrijska revolucija napredovala prvo u Ujedinjenom Kraljevstvu pa nakon toga u Francuskoj, odnosno da je Pariz tek 1870. dostigao nivo zagađenja koje je u Londonu vladalo s početka 19. veka.