Okupacija iz ugla kulture

Valjevo – Knjiga „Okupirana kultura: nacisti, kolaboracionisti, muzeji i kulturna dobra u Srbiji tokom Drugog svetskog rata”, autora dr Vladimira Krivošejeva i dr Radeta Ristanovića, u izdanju Društva za urbanu istoriju, promovisana je u četvrtak u valjevskoj pivnici „Čardak”. Ova monografija, zasnovana na obimnoj arhivskoj građi, periodici, službenim dokumentima i do sada nedovoljno korišćenim izvorima, predstavlja jedno od prvih sveobuhvatnih istraživanja posvećenih sudbini kulture, muzeja i kulturnog nasleđa u Srbiji pod nemačkom okupacijom od 1941 do 1944. godine.

Kako autori navode, ona donosi brojna nova saznanja o delovanju okupacionih vlasti, ulozi domaćih kolaboracionističkih struktura, kao i o načinima kontrole, zloupotrebe, zaštite i prisvajanja kulturnog nasleđa u ratnim uslovima.

Posebnu vrednost predstavljaju do sada nepoznate ili nedovoljno poznate činjenice koje ukazuju na ranije prikrivene aktivnosti u oblasti osnivanja, organizacije i uređenja baštinskih institucija tokom okupacije.

Prema rečima istoričara iz Valjeva dr Vladimira Krivošejeva, u dosadašnjim radovima koji se bave zaštitom kulturne baštine insistiralo se na tome da pre Drugog svetskog rata u Srbiji nisu postojali zakoni koji su uređivali pitanja zaštite spomenika kulture i rada muzeja, da zavodi za zaštitu spomenika kulture nisu postojali, da su se muzeji van Beograda mogli prebrojati na prste jedne ruke, da tokom okupacije pojedini muzeji nisu ni radili...

Međutim, ističe Krivošejev, istraživanja koja su sproveli on i kolega Ristanović pokazuju da je već u proleće 1942. godine doneta Uredba o čuvanju starina, faktički prvi srpski zakon koji je generalno uređivao pitanje zaštite kulturnih dobara. Na osnovu te Uredbe osnovan je Zavod za čuvanje starina, koji je aktivno radio i nije ugašen 1945, već se uklopio u strukturu današnjeg Narodnog muzeja Srbije kao njegovo odeljenje sa velikom samostalnošću, da bi se 1947. godine osamostalilo kao Republički zavod za zaštitu spomenika kulture.

– Već od jeseni 1941. skoro svi postojeći muzeji nastavljaju da rade, a Etnografski muzej, uz Muzej kneza Pavla (današnji Narodni muzej Srbije), bio je najaktivniji u realizaciji javnih programa. Čak je i dobio novi prostor, primereniji od onog koji je imao pre rata. Uz to, od jeseni 1942. godine započeo je administrativni proces osnivanja muzeja u svim okružnim centrima, sa idejom da kada ti muzeji „stanu na čvrste noge”, da se nastavi sa osnivanjem muzeja i u gradovima koji nisu okružni centri. Taj tada započeti proces je faktički nastavljen po oslobođenju – tvrdi Krivošejev.

Njegov kolega dr Rade Ristanović ističe da knjiga „Okupirana kultura” tematski odskače od ustaljenih, istoriografskih koje analiziraju vojne operacije, stradanje, otpor, tako što Drugi svetski rat u okupiranoj Srbiji sagledava iz sasvim drugog ugla, njen horizont je kultura u svom izuzetno važnom segmentu – zaštiti kulturnih dobara i radu muzeja. U oblasti muzeologije ona je značajna pre svega zbog toga što pruža podatke o istorijskom razvoju muzejskih institucija na teritoriji okupirane Srbije i temeljno približava čitaocima delovanje Muzeja kneza Pavla, Muzeja srpske zemlje, Etnografskog muzeja, kao i lokalnih muzeja u Nišu, Negotinu, Velikom Bečkereku, Vršcu, navodi Ristanović. I dodaje da je poseban akcenat stavljen i na nastojanje okupatorske i kolaboracionističke uprave da se u gradovima poput Valjeva, Kruševca, Jagodine, Kraljeva i drugih, osnuju muzeji.

– Dosadašnja istraživanja su uglavnom okupacionu politiku sagledavala kroz analizu sprovođene represije i stradanja. Ova publikacija donosi novi aspekt angažovanja nacističke Nemačke i Nedićeve uprave na ovom prostoru. Nudi i nova saznanja o kulturnoj politici vlade Milana Nedića – ukazuje dr Rade Ristanović.

U pozivnici za promociju knjige u Valjevu autori su naveli da se ona održava u pivnici, a ne u nekoj ustanovi kulture zato što su „institucije kulture i danas – okupirane”.

Upotreba kulture

Značaj knjige „Okupirana kultura”, navode autori, jeste i u tome što otkriva i malo poznate podatke o pljački i premeštanju kulturnih dobara, funkcionisanju muzeja tokom okupacije, propagandnoj upotrebi kulture, kao i o pokušajima da se nacionalno nasleđe sačuva u vremenu cenzure, političkih pritisaka i ratnih razaranja. Knjiga otvara i brojna složena pitanja odnosa kulture i politike u ekstremnim istorijskim okolnostima, ukazujući da muzeji i kulturne institucije ni u vreme rata nisu bili samo mesta čuvanja baštine, već i prostori ideološke borbe, propagande i društvene kontrole, tvrde Krivošejev i Ristanović.

Biografija pionira srpske muzeologije

U biografijama pionira srpske muzeologije Đorđa Mano Zisija pisalo je da je svoje aktivno delovanje počeo posle oslobođenja, podseća dr Vladimir Krivošejev. Ali, ukazuje on, Đorđe Mano Zisi tokom okupacije ne samo da je bio kustos u Muzeju kneza Pavla već je jedno vreme bio i vršilac dužnosti direktora Zavoda za čuvanje starina, kao i stalni predavač na kursevima za muzealce i autor brojnih dragocenih članaka objavljenih u novinama tog vremena.