Podsećanje na srpsku slavu i svevremenu lepotu Gračanice

Nadvremenu krasotu jednog od najznačajnijih srpskih manastira, Gračanice na Kosovu i Metohiji, i ktitorsku zadužbinu svetog kralja Milutina Nemanjića u nedavno izašloj knjizi, koja ujedno predstavlja i njegov master rad, prikazao je istoričar i teolog msr Rade Bulajić, asistent na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu SPC „Sveti Vasilije Ostroški” u Foči. Druga Bulajićeva knjiga, nazvana „Sveti kralj Milutin (1282–1321) i manastir Gračanica” svetlost dana ugledala je uz blagoslove mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija i episkopa raško-prizrenskog Teodosija, u izdanju Instituta za srpsku kulturu iz Nikšića. Knjiga se sastoji iz četiri dela, a kako u predgovoru naglašava dr Pavle Kondić, upravnik Arhiva Mitropolije crnogorsko-primorske, iako nevelikog obima taj veoma sadržajan i poučan istraživački rad mladog naučnika sa dve fakultetske diplome kvalitetan je doprinos savremenoj srpskoj istoriografiji i Bulajiću „otvara vrata u družinu crkvenih istoričara”.

U prvom delu knjige, nazvanom Crkveno zadužbinarstvo Srba u srednjem veku, Bulajić govori o pojmu zadužbine, zašto je bitna i naglašava da je „upravo svetorodna loza Nemanjića dala primer kako se gradi zadužbina i kako se podiže za večnost”. I napominje da ćemo odgovor za sve što radimo na zemlji imati u carstvu Božjem, odnosno eshatonu, čime se Bulajić i bavio u svojoj prvoj knjizi „Prožimanje carstva Božjeg i eshatona”.

– Pojedini istoričari danas analiziraju kako se podižu zadužbine u slavu zadužbinara, odnosno okajanja njegovih greha. Pojasnio bih, i to činim i u knjizi, da se nijedan manastir ni crkva ne podižu u slavu zadužbinara već na slavu Božju i korist svih nas – kazuje za „Politiku” Bulajić, koji je arhivar i prosfornik manastira Ostrog.

U svom najnovijem delu on dalje prikazuje stanje Srpske pravoslavne crkve (SPC) od 9. do 13. veka i vreme vladavine kralja Stefana Uroša Drugog Milutina, njegovu ženidbu sa kraljicom Simonidom, kao i kraljev sukob sa sinom Stefanom Dečanskim. Čitaocima pruža preciznu analizu srpskih arhiepiskopija i uticaja tadašnjih velmoža i feudalaca na monarhe, koji Bulajić poredi sa uticajem današnjih stranaka na naše vladare. Tu, između ostalog, razjašnjava i kontroverze koje vekovima kruže oko pet ženidbi kralja Milutina. Naročito oko one sa maloletnom kraljicom Simonidom, pojašnjavajući da je taj brak nije plod Milutinove samovolje, već politički savez sa vizantijskim carem, koji mu je dao ruku svoje ćerke, da je to, u stvari, samo projekat tadašnje države kao i ostale kraljeve ženidbe, o kojima su se mnogi na dvoru uz njega pitali.

U nastavku ove istorijske analize autor je prikazao pokrštavanje Srba u vreme vizantijskog cara Vasilija i podsetio na bogatstvo istorijskog arhiva i živopisa u portretima manastira Gračanice. Posebno je uradio diplomatičku (nauka o poveljama u srednjem veku) analizu Povelje srpskog kralja Milutina izdate pomenutoj svetinji.

Treći deo posvećen je opisu 40 zadužbina koje je u svojoj 39 godina dugoj vladavini sagradio kralj Milutin Nemanjić, zbog čega ga je njegov biograf, arhiepiskop Danilo Drugi, s pravom nazvao „nezasiti zidatelj božanstvenih crkava”, među kojima se ističu ona koju je srpskom rodu ostavio u svetogorskom manastiru Hilandaru, ili manastir Svetih arhangela u Jerusalimu. Ali i ktitorstvu ovog srpskog vladara koji je, navodi Bulajić, po tadašnjoj Srbiji podizao biblioteke, prve apoteke i bolnice.

– Upravo postojanje manastira poput Gračanice dokazuje nam da Kosovo nije samo deo Srbije, ono je deo svakog Srbina ma gde se on nalazio i pokazatelj težnje da se taj stav očuva kroz vekove, od svetog kralja Milutina do danas – ističe Bulajić.

Dok dr Pavle Kondić podvlači da, i ako se nekome učini da je u nekim poglavljima načinjen širi prikaz istorijskog konteksta nego što je uobičajeno za jedan običan master rad, smatra da je u današnjim vremenima osiromašenja ljudskog duha to i te kako neophodno.

– Ovaj rad ima za cilj da sve nas i koji smo više upućeni u istoriju i one koji se sa njom tek susreću podseti na jedan delić stare srpske veličine i slave sa kojim možemo mirne duše stati pred lice i najstrožih istoričara srednjovekovne Evrope. I ličnost kralja Milutina i svevremena lepota Gračanice dostojni su predstavnici srpskog roda u evropskoj zajednici hrišćanske vaseljene. Ne mogu se, čitajući delo u jednom dahu, oteti utisku da je autorevu ruku vodio koliko racionalni, istoričarski toliko i poetski i eshatološki pogled na freske i kupole Gračanice i na Milutina u veličanstvenoj kraljevskoj odori na desnoj, počasnoj ktitorskoj strani njenog svoda – navodi u predgovoru jedan od najistaknutijih istoričara SPC, monah Pavle Kondić.