Kada se približavate Kuršumliji, brzo postaje jasno zašto tamo uvek naglase da se grad na jugu Srbije sa okolnim banjama nalazi u kraju koji zovu Toplice. Vreli izvori lekovite vode u slivu istoimene reke, zajedno sa jakim suncem koje se danju smenjuje sa večernjom studeni na potkopaoničkim padinama, iznedrili su i bogatu, mada malo možda zaboravljenu istoriju.
Neprebrojivi izvori iz stena sa svih strana bili su utočišta još od vremena rimskih legionara, pa vizantijskih graditelja, ali su u ovaj kraj bogat rudama dovodili i turske osvajače, kao i naše najveće vladare i osnivače prvih pravoslavnih crkava.
Decenijama unazad, međutim, stanovništvo je napuštalo grad koji je bio u pasivnom položaju u odnosu na veće centre, sve do pre nekoliko godina kada počinje intenzivna obnova starih zdanja i parkova, napuštenih banja, izgradnja novih hramova i spa centara.
Crkva manastira Svetog Nikole topličkog
U samom centralnom i gornjem toku reke Toplice, gde se slivaju pritoke Kosanica i Banjska, nalazi se grad Kuršumlija koji se u rimsko vreme nazivao Ad fine što znači „na kraju”, jer je varoš bila između provincija Dalmacija i Gornja Mezija, a u srednjem veku postaje prva prestonica Stefana Nemanje koji ovde između 1159. i 1168. gradi svoja prva dva manastira – kasnije rušene i dograđivane hramove Svetog Nikole topličkog i Presvete Bogorodice.
Manastiri u vizantijskom stilu građeni od opeke, zbog olovnih krovova imali su bleštav odsjaj, te je grad nazvan Bele crkve. Kasnije, priča arheolog Milan Savić, veruje se da je grad nazvan po turskoj reči za puščano zrno (kuršum) koje su osvajači pravili od olova skidajući crkvene krovove, a postoji i tumačenje da su na početku vladavine u 15. veku mesto zvali Kuršumli Kilise ili olovna crkva. Kako nam ovaj arheolog s ponosom pokazuje, na jednobrodnoj građevini hrama Svetog Nikole, koji je Sveti Sava proglasio sedištem Topličke eparhije od 1219. , obnovljene su visoka severna kula i kapija na bedemima oko manastira, iza kojih se sa visine vidi grad, a obnova se nastavlja. Otkrivena je vizantijska grobnica. Malo je fresaka u opustošenom manastiru ostalo, ali je sačuvana kapela iz 14. veka. U p'lanu je i obnova Hrama presvete Bogorodice, crkve podignute nadomak ostataka prvobitne srednjevekovne bazilike drugog manastira.
Spomenik oslobodiocima 1877.-8. u obnovljenom parku
Junaci iz Igrišta koji se nisu vratili kući
Toplički kraj u istoriji je odigrao važnu ulogu u odbrani Srbije, jer je iz njega potekao legendarni Gvozdeni puk.
Drugi pešadijski puk „Knjaz Mihajlo”, nazvan je počasno Gvozdenim posle neustrašivih borbi i velikih žrtava za oslobođenje u Balkanskim i Prvom svetskom ratu. U kuršumlijskom selu Igrište se za mobilizaciju Prvom svetskom ratu prijavilo 17 meštana, od kojih je 14 poginulo. Tek 2016. nekad opustošeno selo, dobilo je svoj spomenik, od granita uvezenog iz Južnoafričke Republike, sa dvoglavim orlom na vrhu, Karađorđevom zvezdom i grbom Srbije.
Spomenik junacima se nalazi i u obližnjem Prokuplju odakle je mobilisan puk, u čijim redovima su bili i Milunka Savić i Flora Sands. Unuka borca Božidara Milačića kaže da je tek pre desetak godina počelo da se priča kakve smo junake imali.
„Do tada kao da smo se sve nešto stideli, a sad jurim knjige ne bih li nešto više saznala o hrabrom dedi. Otac kaže da nije hteo sestru i mene da opterećuje, pa se retko o dedi govorilo u kući. Ali, pronašla sam priču gde opisuje da su visoke, uglancane čizme, jedino čega se seća kod svog oca Božidara”, ispričala je.
Postoje zapisi i da su „gvozdeni” uvek išli u juriš, „zbog čega je od 11.000 vojnika prošlih kroz puk, svega hiljadu preživelo”.
Kraj je poznat i po Topličkom ustanku protiv bugarske regrutacije stanovništva 1917. pod rukovodstvom Koste Pećanca i Koste Vojinovića Kosovca.
U Kuršumliji je nedavno obnovljen i gradski park u kom je spomenik oslobodiocima Kuršumlije 1877.-1878. podignut od priloga kralja Aleksandra Obrenovića. Posle ugušenja Topličkog ustanka, Bugari su uništili tekst na mermernim pločama, koji je isto došao na red za obnovu.
Nedaleko, na istočnim padinama Kopaonika, u selu Lukovo podignuta je ponovo banja koja spada u one sa najviše lekovitih izvora u Srbiji. Poslednje od novosagrađenih spa-zdanja, ispred kojih se na minus deset „brčkaju” posetioci u vodi izvorne temperature do 69 stepeni, sa brda izgleda kao veliki prekookeanski brod.
Uspomena na kraljicu Simonidu u kupatilu kralja Milutina
Da su Rimljani koristili ove lekovite vode svedoče ostaci stare cevi otkrivene u naselju, a pronađeni su i temelji kupatila koje svedoči da je ovaj kraj privukao i kralja Milutina, te je na njima sagrađeno novo Milutinovo kupatilo. U tom kupatilu kupao se sa svojom 45 godina mlađom ženom kraljicom Simonidom, koju je vizantijski kralj za njega udao radi mira. Gazdovao je rudnicima olova, zlata i srebra i, kako su okna rudnika tada bila uska, doveo je saske riđokose rudare sitne građe, „otkada se tu rađaju riđa deca”, priča vodič Marija Mihajlović, podsećajući da je kralja kopaonički kraj privukao i zbog lova koji je voleo.
I Turci su ovde ostavili hamam, a prvo kupatilo od dasaka napravljeno je 1900. Narod je još tada dolazio da se kupa u „Virovima”, malim mineralnim izvorima ili zato da diše pored „virića” kako zovu mini-otvore kamenih stubova iznad kojih se puši para duž Lukovske reke, a pored kojih se mnoštvo stalnih posetilaca inhalira.
Duž „Virova” odlazimo, inspirisani pričom, na put do Đavolje varoši, neobične šume zemljanih figura sa kamenom „kapom”, kako u mašti vide kamene blokove na stubovima nastalim erozijom, istovetnim kao što su oni oko „virića”.
Desetak kilometara od ove šume u kojoj u sličnom prirodnom procesu neobičnog tla i drveće „uvija” grane, nalazimo i „uvijene šljive” ispred crkve brvnare Lazarice kod Prolom banje. Za nju legenda kaže da se grane uvijaju u smeru u kom su vojnici odlazili u Kosovsku bitku. Stabla „uvijene šljive” su vremenom nastajala i rađala se nova, ali uvek ih je bilo – šest.
Prolom banja poznata po vodi koja leči bubrege, koja je 2002. ostala sa svega 111 stanovnika, dobila je nedavno sa turistima i Crkvu preobraženja gospodnjeg do koje se dolazi preko lučnog mosta iznad Prolomske reke, a oslikana je, u tradiciji kraja, vizantijskom ikonografijom.
Nedavno, onbovljena je ruinirana Kuršumlijska banja, decenijama zatvorena, u kojoj se najavljuje gradnja olimpijskog bazena. Dva kilometra od nje nalazi se izvor Devojačke nade, zbog čega su oči budućih majki uperene u obnavljanje izvora mineralnog blaga neobičnog kraja, ali i puteva do ovakve nade.
(Foto Mirjana Nikić)
„Virići” kao čudo prirode
Kako su nam rekli penzioneri Radosav i Radmila Dimić, sa rođacima iz Leštana dolaze svake godine na lukovske „viriće”. To je jeftinije od banjskih terapija. Astmu su zalečili, a sad „leče kosti”. Uvek posete i novosagrađenu crkvu Svetog Đorđa na Vidikovcu Nenadov kamen, što je lekovita šetnja.
Prirodni virovi su bogati lekovitom termomineralnom vodom koja je blago alkalna i bogata kalcijumom, natrijumom, magnezijumom i gvožđem, a temperatura je od 33 do 44 stepena Celzijusa. Kažu da je dobra za periferne zglobove stopala, kolena, šaka i laktova, ali na nekim izvorima i za krvni pritisak, nad nekima se umivaju jer su dobri za oči, dok veliko drveno bure-inhalatorijum, čiji poklopac podižu, pomaže u disanju.
Delotvorna je i para iz „okamenjenih” cevi, kako zovu cevi oko kojih se prirodnim mineralnim procesom stvaraju naslage stalaklita i stalagnita i vremenom razgrađuju, a izvori gase i stvaraju novi. To je sve priroda, kaže Radosav. Nekada je dovoljno odsedeti iznad tople reke pola sata, dodaje.
Prirodni bazeni „Virovi” i „Virići” iz prirodnih kamenih stubova omiljeno mesto Dimića
Okamenjeni „barjaktar”
Kamene blokove na zemljanim stubovima nastalim erozijom, istovetne kao u „virićima”, nalazimo u „Đavoljoj varoši”, srpskom čudu prirode na planini Radan. Sličan fenomen postoji kao „Bašta bogova” u Americi. Kako kaže vodič Branko Stević, to je proces koji neprestano traje, priroda gradi nove, a trenutno su ovde 202 figure. U nastanku jedne prođe oko 900 godina, te je teško zabeležiti taj proces u ljudskom veku.
Pogled sa vidikovca na „barjaktara” iz legende
„Jako kisela voda u dodiru sa stipsom stvara ovaj materijal na zemlji punoj olova, a kape se same stvaraju kao zaštita figura od padavina i visoke su od dva do 15 metara”, kaže.
Nedavno je na stazi kroz „šumu” u kojoj su i skulpture naših umetnika, uređena staza za šetače, ali i drveni i zaštićeni vidikovac sa kog se vide prizori o kojim se pričaju legende: jedna od najpoznatijih je da je đavo napravio vodu koja je meštanima pomutila razum, pa je selo venčalo brata i sestru, a dobra vila na putu skamenila mladence svatove i barjaktara – kako nazivaju najpopularniju i najveću figuru.
Po drugoj, okamenjeni su svatovi iz dva sela koji su pošli po istu mladu, pa da zato stanovnici sela Đake na samom jugu, nadomak Medveđe i Bojnika, noću za opomenu slušaju krike.
Uspon na vidikovac Đavolje varoši
Naučnici kažu da je u pitanju „zvuk kao posledica ruže vetrova”.
U ovdašnjoj crkvi Svete Petke iz 13. veka vezuju maramice da „zavežu kletve”, objašnjava vodič hrpu papirnih i drugih maramica oko granja drveta ispred. Vodič nam otkriva i optičku varku koja nastaje pod uticajem zračenja ruda i magnetnih polja: auto na vidiku umesto uzbrdo, vozi se unazad...
